مهم ترین گروه های اسلامگرای سلفی فعال در صحنه سیاسی سومالی

  • کد خبر: 1327
  • منبع خبر: فصلنامه جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام

خلاصه از زمان سقوط حکومت زیادباره، گروه های اسلامی در صحنه سیاسی سومالی، نقشی پررنگ تر یافته اند؛ در این میان، سه گروه مهم حضور دارند: اتحاد اسلامی (الاتحادالاسلامی)، اتحادیه دادگاه های (شریعت) اسلامی و الشباب.


تأمل در حوادث و رویدادهای سال های اخیر سومالی، بیانگر این مهم است که نیروها و جریان‌های اسلام گرا، به ویژه با تفکر سلفی گری بر سایر نیروهای سیاسی تفوق دارند؛ از زمان سقوط حکومت زیادباره، گروه های اسلامی در صحنه سیاسی سومالی، نقشی پررنگ تر یافته اند؛ در این میان، سه گروه مهم حضور دارند: اتحاد اسلامی (الاتحادالاسلامی)، اتحادیه دادگاه های (شریعت) اسلامی و الشباب که در اینجا به معرفی این سه گروه و فعالیت هایشان می پردازیم.

 

اتحاد اسلامی (الاتحاد الاسلامی)

برای تشکیل این گروه، تاریخی مشخص ارائه نشده اما بیشترین تأکید بر سال 1990 در لندن است؛ این گروه با ایل یا قبیله ای خاص وابستگی ندارد و از همه گروه ها و اقشار عضومی پذیرد؛ این گروه از مراکز اسلام گرایان در مصر، کنیا و اوگادن و به ویژه از سودان کمک دریافت می کند و تعدادی از اعضای آن در جنگ های افغانستان شرکت کرده، آموزش دیده اند (اخوان زنجانی، 1372 : 34)؛ اعضای این گروه معتقدند که اسلام سیاسی، تنها راه برای رهایی کشورشان از رهبری فاسد است و دو هدف اصلی را دنبال می کنند:

اول: مقابله با رژیم زیادباره و جایگزینی آن با دولت اسلامی؛

دوم: اتحاد و یکپارچگی آنچه سومالی بزرگ می خواندند، یعنی شمال شرقی کنیا، ناحیه اوگادن اتیوپی و جیبوتی و انضمام آنها به قلمروی فعلی سومالی. در سال 1991 پس از آنکه نیروهای شورشی به رهبری محمد فرح عیدید و با همکاری علی مهدی محمد، دیکتاتوری زیادباره را سرنگون‌کردند، درگیری میان کودتاچیان برای تصاحب قدرت، سومالی را به صحنه جنگ خونین تبدیل‌کرد؛ شمال موگادیشو، پایتخت سومالی، به حوزه قدرت رئیس جمهور موقت (علی مهدی محمد) و جنوب آن، حوزه قدرت محمد فرح عیدید بود؛ میان این دو منطقه، منطقه سبز بی طرف قرارگرفته بود؛ هر دو طرف هم از یمن، مصر، کنیا و آفریقای جنوبی سلاح دریافت می کردند؛ سازمان ملل و ایلات متحده هم با هدف فعالیت های انسان دوستانه به سومالی نیرو اعزام کردند (www.meforum.org).

در این شرایط، اتحاد اسلامی شروع کرد به گسترش دادن دامنه فعالیت خویش و کنترل مناطقی در نزدیکی مرز اتیوپی و کنیا را دردست گرفت؛ آنها در این مناطق، قوانین «شریعت» را با اعمال مجازات‌هایی مانند قطع کردن اعضای بدن اجرامی کردند؛ اجرای قوانین شرعی برای اسلام گرایان سومالی، مفید واقع شد و در شرایط هرج ومرج داخلی، این مناطق را امن تر از سایر شهرهای سومالی کرد؛ اما مجاورت این منطقه با اتیوپی و کنیا هم مهم بود زیرا هدف اتحاد اسلامی برای رسیدن به سومالی بزرگ همچنان مورد توجه بود؛ این گروه به طور مشخص به اوگادن توجه داشتند چون جمعیت زیادی از مردم سومالیایی تبار در این بخش از خاک اتیوپی ساکن بودند.اتحاد اسلامی تجزیه‌طلبان اوگادن را ضد اتیوپی و برای الحاق به سومالی تشویق می کرد؛ حتی در سال های 1996- 1997 اتیوپی در این منطقه با یک رشته قتل و آدم کشی و بمب گذاری از سوی اتحاد اسلامی روبرو بود؛ در پاسخ به این اقدام های تجزیه طلبانه، نیروهای اتیوپی به خاک سومالی، وارد شده، پایگاه های اتحاد اسلامی را نابودکردند. اتیوپی از دوستان و هم پیمانان آمریکا در آفریقاست. رهبری این کشور با وجود جمعیت زیاد مسلمانان، در اختیار مسیحیان است و آنها از نفوذ امواج اسلام گرایی افراطی به کشورشان نگران هستند؛ نگرانی دیگر اتیوپی، نزدیکی و همکاری اریتره (به عنوان دشمن دیرینه اتیوپی) با این گروه های افراطی در سومالی است. در سال 1998 هم سفارت آمریکا در نایروبی (کنیا) و هتل اسرائیلی در بندر مومباسا مورد حمله قرارگرفتند که توجه غرب به ویژه آمریکا را به خطر رو به رشد گروه های اسلام گرای افراطی در سومالی و شاخ آفریقا جلب کردند. اتحاد اسلامی، راهکاری بلندمدت را مبتنی بر ایجاد شوراهای محلی و مدارس اسلامی، دادگاه های اسلامی و مراکز خیریه دنبال می کرد.

 

اتحادیه دادگاه های (شریعت) اسلامی

از سال 1991 و با شروع جنگ داخلی در سومالی، محاکم و دادگاه هایی شکل گرفتند که هدف آنها مجازات و برخورد با دزدان، قاتلان، راهزنان و آدم ربایان و ایجاد امنیت بود؛ اولین دادگاه در سال 1994 تشکیل شد که جنگ سالاران، به درخواست آمریکایی ها آن را ازبین بردند و چند ماه بیشتر دوام نیاورد. پس از چند سال، گروهی از دانش آموختگان سومالیایی که در دانشگاه های خارج از کشور تحصیل کرده بودند دوباره به تأسیس این دادگاه ها اقدام کردند که در رأس آنها شیخ شریف شیخ احمد، فارغ التحصیل دانشگاه سودان و شیخ حسن طاهر عویس، سرهنگ سابق ارتش سومالی که در عربستان سعودی تحصیل کرده بود، قرارداشتند.

در سال 2006 بیش از 93 دادگاه شرعی در سراسر سومالی وجودداشتند که رؤسای آنها، شورای اتحاد محاکم اسلامی را تشکیل می دادند؛ این شورا متشکل از 88 نفر بود و در رأس آن شیخ حسن طاهر عویس قرارداشت؛ زیر مجموعه این شورا یک شورای اجرایی بود که شیخ شریف ریاست آن را به عهده داشت (اندیشه تقریب، 1385 : 154-155).

تا اواخر سال 2006 این گروه، کنترل بخش های مهم سومالی را به عهده داشت و به طور مؤثر، حکومت انتقالی فدرال تحت حمایت سازمان ملل را احاطه کرده بود؛ در این زمان در سومالی اردوگاه‌های آموزش نیروهای تروریستی هم وجودداشت که صدها نفر از چچن، عراق، پاکستان و عربستان برای آموزش در آنها حضور داشتند؛ در همان سال، گروه ناظر سازمان ملل در سومالی گزارش داد که نیروهای داوطلب خارجی به سومالی وارد شده اند و برای جنگ و مأموریت های ویژه آموزش می بینند. در ژوئن 2006، هم اسامه بن لادن، طی پیامی به تمام کشورها درخصوص اعزام نیرو به سومالی برای همراهی با آمریکا هشدارداد. (www.meforum.org)

ویژگی های سازمانی، تأکید بر الگوی جهادیسم جهانی و نفوذ القاعده سبب شد تا اتحادیه های دادگاه های شریعت به اندازه ای توانایی کسب کنند که در ژوئن 2006 موگادیشو، پایتخت سومالی را تصرف کنند و حتی کنترل شهرهای بندری مهمی مانند کیسمایو- یکی از پایگاه های دزدان دریایی- را به دست آورند. قدرت روزافزون دادگاه های اسلامی به دو دلیل سبب بروز نگرانی هایی در سطح بین‌المللی شد:

اول: ایدئولوژی گروه، هدفش تأسیس حکومت اسلامی در سومالی بود.

دوم: رهبر گروه، شیخ حسن طاهر عویس، در گذشته یکی از رهبران اتحاد اسلامی بود و ارتباط او با القاعده آشکار شده بود (www.meforum.org).

در همین زمان، محاکم اسلامی با تبلیغات کشورهای غربی و انتقاد سازمان های بین المللی روبرو شدند و به همین منظور در 5 ژوئن 2006، طی نامه ای هر نوع خشونت طلبی و همکاری با القاعده را ردکرده، هدف خود را بهبود شرایط سومالی اعلام کردند (شکیبا، 1386 :42).

اجرای قوانین سخت دینی، موجب برقراری امنیت شده بود و استقبال مردم را به همراه داشت. شیخ طاهر اعلام کرده بود که می خواهد اسلام و ناسیونالیسم سومالی را با هم اجراکند. تأکید بر ثبات و حاکمیت قانون توجه تجار و بازرگانان را جلب کرد زیرا قوانین سخت، هزینه های امنیتی آنها را کاهش می داد؛ تا پیش از آن، بازرسی های حکومت انتقالی فدرال میلیون ها دلار هزینه برای بازرگانان به دنبال داشت اما حذف این بازرسی ها تا حدود زیادی از هزینه های بازرگانان کم کرده بود؛ شهروندان و مردم عادی هم از برقراری نظم و امنیت، بسیار خشنود بودند (www.meforum.org).

از سال 1991 به بعد، این اولین بار بود که برای مدت زمانی کوتاه، امنیت برقرارشده بود. البته لازم به ذکر است که در این دوره، حکومت انتقالی فدرال به رهبری عبدا ... یوسف، تحت حمایت سازمان ملل به عنوان دولت سومالی شناخته می شد. در اواخر سال 2006 ، شهر  بایدوا- آخرین پایگاه حکومت فدرال انتقالی توسط نیروهای محاکم اسلامی محاصره شد و بسیاری از نیروهای دولتی نیز به آنها ملحق شدند. در همین زمان اتیوپی به عنوان بازوی آمریکا در منطقه برای حمایت از حکومت انتقالی عبدا... یوسف به سومالی، وارد شد. نیروهای اتیوپی، قوی تر از نیروهای محاکم اسلامی بودند و به ویژه محاکم، توان مقابله با نیروی هوایی اتیوپی را نداشتند؛ آمریکا هم که در افغانستان و عراق درگیر بود با حمایت تسلیحاتی از نیروهای اتیوپی، آنها را تقویت کرد.

دولت اتیوپی با بیان این مطلب که گروه اسلام گرای دادگاه های اسلامی سومالی به دلیل حاکمیت گروه تندروی نظامی به رهبری شیخ طاهر عویس، تهدیدی آشکار ضد منافع اتیوپی به شمارمی رود و با استناد به مقوله حق دفاع مشروع مندرج در منشور سازمان ملل متحد که اقدام کشورها در جهت دفاع از خود را به رسمیت شناخته بود با فراهم آوردن زمینه های قانونی و روانی یک حمله برق آسای نظامی در داخل و خارج از کشور، در عرض یک هفته، شکستی سخت به دادگاه های اسلامی واردکرد (حسینی، 1386: 302).

 

پس از بمباران دو فرودگاه سومالی به منظور جلوگیری از کمک رسانی به محاکم اسلامی، اتیوپی و حکومت انتقالی سومالی، موگادیشو را در اختیار خود گرفتند و به سرعت تمام تأسیسات محاکم اسلامی را ویران کردند. هیچ برنامه منسجم و مشخصی برای برقراری ثبات در کشور وجودنداشت. شیخ شریف، رهبر شورای اجرایی محاکم اسلامی، فرمان جهاد صادرکرد و شرایط برای اینکه سومالی به وضعیتی شبیه عراق، وارد شود فراهم شده بود. دادگاه های اسلامی به رغم اینکه توانسته بودند با توجه به برخی زیرساخت ها فرهنگی و اجتماعی، افکار عمومی را جلب کنند، تنها شش ماه بر سر قدرت بودند و با حمله نظامی از سوی اتیوپی به سرعت فرو پاشیدند. دلایل شکست آنها را می توان چنین برشمرد (حسینی، 1386: 304):

- عدم تحکیم پایه های حکومت نوپای اسلامی: این گروه تلاش کرد تا برخی تجربیات ناموفق حکومت طالبان در افغانستان نظیر تحمیل عقاید خرافی و تندروانه ای مانند تعطیلی سینماها، تنبیه افرادی که به تماشای مسابقات فوتبال می رفتند و ... را به طور مجدد تکرارکند؛ این موضوع، شائبه ایجاد حکومتی طالبانی را در سومالی تقویت کرد درحالی که جامعه سنتی و قبیله ای سومالی نسبت به این موضوع به شدت واکنش نشان می دادند.

- عدم پرهیز از ایجاد حساسیت بی مورد درخصوص همسایگان: این گروه تجربه اداره و زمامداری را در سطح گسترده نداشت و با غره شدن به پیروزی های متوالی خود در تسلط بر شهرهای مختلف، به جای تحکیم پایه های حکومت خویش، به تحریک اتیوپی پرداخت؛ اتیوپی هم پیش تر از ناحیه گروه اتحاد اسلامی آسیب دیده بود و به دنبال بهانه ای برای تلافی اقدام های مسلحانه این گروه بود (حسینی، 1386: 305).

- عدم ظرفیت سازی برای مقابله تمام عیار با طرف مقابل: پیروزی های مقطعی در جنوب سومالی سبب شد تا گروه دادگاه های اسلامی از ایجاد ظرفیت های لازم برای مقابله با تهدید رقبا و مخالفانش غفلت کنند. آنها از چاره اندیشی برای مشکلات ناشی از ضمیمه کردن سومالی لند و پانت لند و محل استقرار دولت موقت در بایدوا غفلت کردند و نتوانستند زمینه های مقاومت مؤثر در برابر حملات نظامی اتیوپی را فراهم کنند (حسینی، 1386: 308).

در پایان سال 2007، محاکم اسلامی و گروه های رقیب آنها در نشستی در پایتخت اریتره (اسمره) شرکت کردند تا به شرایط جنگی در سومالی خاتمه دهند؛ شرکت کنندگان در این نشست «اتحاد برای بازسازی سومالی»[15] را تشکیل می دادند. نتیجه «کنفرانس اسمره» انتخاب شیخ شریف شیخ احمد، رهبر شورای اجرایی محاکم اسلامی به عنوان رئیس جمهور دولت انتقالی تحت حمایت سازمان ملل و آمریکا بود؛ پس از این نشست و مشخص شدن نتیجه آن، گروه الشباب به عنوان یک گروه نافرمان و معترض به این کنفرانس در سومالی ظاهر شد.

شیخ طاهر عویس، رئیس اتحادیه دادگاه های اسلامی سومالی به این نشست اعتراض و اعلام کرد که شیخ شریف بدون مشورت با او در این کنفرانس شرکت کرده است؛ او دولت انتقالی تحت حمایت غرب در موگادیشو را پر از خائن نامید (www. isna.ir).

 

الشباب (جوانان)

این گروه در اواسط سال 2004 به عنوان بازوی نظامی دادگاه های اسلامی شکل گرفت.

(www.time.com/0,8599,1945855,00) شکاف میان گروه الشباب و سایر گروه های اسلامی سومالی در اواخر سال 2007 روی داد. زمانی که محاکم اسلامی و سایر گروه های سومالی در کنفرانس اسمره شرکت کردند و شیخ شریف شیخ احمد به عنوان رئیس جمهور دولت انتقالی سومالی مورد حمایت سازمان ملل و آمریکا قرارگرفت. گروه الشباب این کنفرانس را محکوم کرد و رهبران آن واکنش هایی تند ضد این نشست نشان دادند و معتقد بودند که شرکت کنندگان در این کنفرانس از ایدئولوژی جهادیسم جهانی عدول کرده اند.

از اواخر سال 2008، جنگ میان دولت انتقالی و الشباب آغازشد؛ زمانی که نیروهای اتیوپی در سال 2009 سومالی را ترک کردند، جنگجویان وابسته به الشباب، جای آنها را گرفتند و الگوهای سخت گیرانه ای از شریعت را در این مناطق به اجرادرآوردند؛ این گروه جلوه ای دیگر از جهادیسم جهانی را ارائه می دادند؛ آنها هم مانند اتحاد اسلامی و دادگاه های اسلامی معتقدند که حکومت اسلامی و مذهبی تنها راه حل مشکلات سومالی است؛ اما الشباب، التزام به قانون اسلامی را ابزاری برای تمایز خود از سایر گروه ها می داند و دلیل اعتراض به کنفرانس اسمره را اسلامی نبودن دولت اریتره می داند. به نظر آنها همکاری با کفار، اندیشه جهاد را فاسدمی کند.

 به نظر آنها هدف اریتره این است که گروه های اسلامی را به سیاست واردکند تا از مقاومتشان دست بردارند و به این ترتیب، کنترل آنها را به دست می گیرد و آنها را از مسیر اصلی خود منحرف می کند. گروه الشباب از قبایل مختلف سومالی عضو دارد و با آنها همکاری می کند؛ همچنین این گروه، هدف خود را جهانی و شامل تأسیس خلافت اسلامی در سراسر جهان می داند. آمریکا در سال 2008، این گروه را در فهرست گروه های تروریست خارجی قرارداده است ((www.time.com/0,8599,1945855,00.

آنها به طور واضح اعلام کرده اند که از ایدئولوژی القاعده پیروی می کنند و مختار روبو، رهبر ارشد الشباب خواستار اتحاد با القاعده است؛ او حتی از تصمیم الشباب برای اعزام نیرو به یمن برای پیوستن به القاعده خبرداده است. به گفته او، این نیروها برای مقابله با صلح بانان اتحادیه آفریقا و دولت فدرالی انتقالی در سومالی، آموزش های لازم را پشت سرگذاشته اند و برای رسیدن به یمن کافی است از خلیج عدن عبورکرده، به جمع نیروهای القاعده در یمن بپیوندند (www.jamejamonline.ir ).

القاعده هم گفته های گروه الشباب را ردنکرده است و حتی پس از حمله اتیوپی به سومالی در سال 2006، ایمن الظواهری در پیامی ویدئویی از مسلمانان خواست تا با اتیوپی وارد جنگ شوند؛ او یک سال بعد در سال 2007 در پیام ویدئویی دیگری سومالی را به عنوان پایگاه سوم مجاهدین القاعده در کنار عراق و افغانستان معرفی کرد؛ در سال 2009 هم، بن لادن در پیامی ویدئویی به تأیید و تشویق الشباب و تقبیح شیخ شریف پرداخت؛ به نظر بن لادن، شیخ شریف مرتد شده، باید جایگزین شود. زیرا حاضر شده تا قانون کفار را با شریعت اسلامی ترکیب کند و حکومتی ملی تشکیل دهد  (www.meforum.org).

گروه الشباب در سومالی، اردوگاه هایی برای تربیت نیروهای جهادی دارد و مردان جوان سومالیایی تبار برای آموزش نظامی از ایالات متحده، کانادا، اروپا و عربستان به سومالی، وارد می شوند. در سال 2008 ، الشباب، پنج بمب گذاری در شمال سومالی انجام داد که یکی از بمب گذاران یک شهروند آمریکایی سومالی تبار بود  (www.meforum.org).

در حال حاضر، این گروه بر جنوب سومالی حاکم است و مقر آنها در شهر کیسمایو قراردارد؛ آنها در این منطقه، نظام اجرایی و اداری ویژه ای را اعمال می کنند که شامل کمیته ای از رؤسای امنیت، اطلاعات، امور مالی و وعظ و خطابه است. آنها سینماها را در این منطقه تعطیل و موسیقی و پخش آن را ممنوع کرده اند. مجازات های سنگین و سخت مجرمان را نیز در ملاء عام انجام می دهند (www.time.com/0,8599,1945855,00) مردم نواحی تحت کنترل الشباب، اعمال سخت گیرانه و خشن آنها را به دلیل برقراری نظم و مقابله با دزدی و آدم ربایی می پذیرند.

 

مراجع

1- منابع فارسی

- احمدی، حمید (1377)، «آینده جنبش های اسلامی در خاورمیانه»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، شماره 14- 15، صص 55- 94.

- اخوان زنجانی، داریوش (1372)، «بحران سومالی و مسئولیت جامعه بین المللی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 69 - 70 ، صص 32- 39.

- حیدرپور، سلیمان (1385)، «دکترین دوقلوی بوش- چنی برای کنترل انرژی سومالی»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 14 ، صص 297- 3.18.

- حسینی، محمدجواد (1386)، «دلایل شکست دادگاه های اسلامی شریعت سومالی»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 15، صص 301- 310.

- شکیبا، محمدرضا (1386)، «احزاب اسلامی و تأثیر آنها در گسترش مردم سالاری در آفریقا»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 16، صص 19- 74.

- ----------- (1386)، «ریشه های رشد تروریسم در آفریقا و راهکار مقابله با آن»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 15، صص 137- 158.

-   گلی زواره قمشه ای، غلامرضا (1371)، «سرزمین و مسلمانان سومالی: منطقه استراتژیک شاخ آفریقا»، درس هایی از مکتب اسلام، سال 32، شماره 12، صص  54-65.

- «سرزمین های جهان اسلام: سومالی سرزمین قبیله ها»، اندیشه تقریب، پاییز 1385، شماره 8، صص 140-158.

 

نویسندگان: حسین مسعودنیا: استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

عاطفه فروغی: کارشناس ارشد علوم سیاسی

منبع: فصلنامه جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام شماره 3.