عوامل تأثیرگذار بر فعالیت گروه های اسلامی در سومالی

  • کد خبر: 1329
  • منبع خبر: فصلنامه جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام

خلاصه سومالی از جمله مناطقی است که وجود متغیرهای تسهیل کننده رویکرد به اعمال خشونت را در میان گروه های بنیادگرا تشویق می کند.


رفتار سیاسی گروه های بنیادگرا در کشورهای مختلف متفاوت است، به گونه ای که در برخی مناطق، گروه های اسلام گرا در رفتار سیاسی خود بر آموزه های دموکراتیک تأکید دارند؛ حال آنکه در برخی کشورها رفتار سیاسی گروه های اسلام گرا توأم با خشونت است؛ علل این اختلاف در رفتار سیاسی گروه های اسلام گرا از موضوع هایی است که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. دکتر حمید احمدی در مدل زیر، اختلاف رفتار گروه های بنیادگرا را درخصوص دو دسته متغیرهای تسهیل کننده و کنترل کننده تبیین می کند. منظور از متغیرها تسهیل کننده عواملی است که رویکرد به خشونت را در میان گروه های اسلام گرا ترغیب می کنند و متغیرهای کنترل کننده عواملی هستند که مانع از اعمال خشونت آمیز می شوند.

عوامل تسهیل کننده، شامل توجیه های ارزشی و هنجاری، سنت ها و سوابق تاریخی، اقتدار سازمانی و نهادی، سکولاریسم، سرکوب و فشار و مداخله خارجی است که میل به خشونت را تقویت می کنند؛ عوامل کنترل کننده هم، متغیرهای مشارکت سیاسی، اصلاحات و توسعه سیاسی، سیاست های وحدت گرایانه و مسئله فلسطین را دربرمی گیرند که میل به تعادل و رفتار مسالمت آمیز را تقویت می کنند (احمدی،1377 :76).

به نظر می رسد همان طور که در ادامه توضیح داده خواهد شد، سومالی از جمله مناطقی است که وجود متغیرهای تسهیل کننده رویکرد به اعمال خشونت را در میان گروه های بنیادگرا تشویق می کند.

سرکوب و فشار: مردم و گروه های مختلف در سومالی، تجربه سرکوب و فشار را هم در دوره استعمار و هم در دوره دیکتاتوری زیادباره دارند؛ از سال 1991 به بعد نیز به بهانه برقراری نظم و امنیت و خاموش کردن شعله جنگ داخلی و جلوگیری از گسترش آن به کشورهای همسایه، این سرکوب از سوی نیروهای نظامی کشورهای همسایه یا نیروهای نظامی کشورهای غیرآفریقایی برای تأمین امنیت منطقه استراتژیک شاخ آفریقا اعمال شده است؛ لذا مقابله با این وضعیت، گروه های بنیادگرا را به استفاده از خشونت تشویق  کرده است چرا که آنها به این نتیجه رسیده اند که امکان رسیدن به قدرت از طریق آموزه های دموکراتیک ممکن نیست.

سومالی، مداخله خارجی را در دوره استعماری مداخله انگلستان و ایتالیا در شمال و جنوب این کشور تجربه کرده است. در دوره جنگ سرد و ابتدای حکومت زیادباره با اتخاذ روش سوسیالیسم علمی، مداخله شوروی و پس از شکست از اتیوپی در سال 1978 حمایت آمریکا از حکومت زیادباره چشمگیر بود. زیادباره، امتیاز مطالعات، استخراج و بهره برداری از نفت را به چهار شرکت آمریکایی واگذار کرد که این روند، پس از سقوط او نیز تا به امروز ادامه یافته است. وجود ذخایر نفت در خاک سومالی و قرارگرفتن در مسیر عبور نفت کش ها در خلیج عدن و تنگه باب المندب، موجب حساسیت زیاد آمریکا بر این منطقه و در نتیجه مداخله در امور این کشور شده است (حیدرپور، 1385: 309) حضور و مداخله نیروهای خارجی از جمله عوامل مؤثر در انتخاب رفتار خشونت آمیز از سوی گروه‌های بنیادگرا بوده است.

سکولاریسم: در سومالی تا پیش از ورود استعمارگران و حتی بعد از آن، تجربه اسلام صوفیانه وجود داشت و فرقه های صوفیه و رهبران آنها در میان مردم، جایگاهی ویژه داشتند؛ در دوران دیکتاتوری زیادباره هم تجربه حکومت سوسیالیستی و غیردینی وجود داشت. پس از سقوط زیادباره نیز سازمان ملل، آمریکا و کشورهای همسایه سومالی یعنی کنیا و اتیوپی، نسبت به روی کار آمدن حکومتی اسلامی و دینی در سومالی حساس بوده اند و تلاش گروه های مختلف برای ایجاد حکومت اسلامی با شکست مواجه شده است؛ لذا گسترش سکولاریسم، زمینه ساز رویکردهای خشونت آمیز بوده است.

اقتدار سازمانی و نهادی: گروه های اسلامی که پس از سال 1991 موفق شده اند، کنترل بخش هایی از خاک سومالی را به دست آورند به منظور ازبین بردن ناامنی و جرائمی که در نبود حکومت مرکزی گسترش یافته بودند، به تأسیس دادگاه ها و مدارس و بنیادهای خیریه اقدام کردند و با اجرای قوانین سخت و مجازات های سنگین با توجیه دینی و اسلامی توانستند نظم و امنیت را به نواحی تحت کنترل خود بازگردانند؛ این اقدام آنها با استقبال شهروندان روبرو شده، آنها را برای ادامه اقدام های خود تشویق می کرد. بقایای وجود چنین سازمان هایی گروه های بنیادگرا را در سازماندهی اعمال خشونت آمیز یاری می کند.

توجیهات ارزشی و هنجاری: گروه های اسلام گرا خود و پیروانشان را مجاهد و مخالفانشان را کافر می دانند و از کلماتی مانند طاغوت و شیطان درخصوص آنها استفاده می کنند و مقابله با آنها را جهاد در راه خدا و وظیفه شرعی خود می دانند؛ وجود چنین اعتقادهایی در میان گروه های بنیادگرا، مشوق آنها در اتخاذ رفتارهای خشونت آمیز است.

سوابق و سنت های تاریخی: این مسئله که مردم سومالی نسب خود را به قبیله قریش و بنی هاشم می رسانند و تاریخ ورود اسلام به این منطقه را با تاریخ مهاجرت گروه هایی از بنی هاشم به این منطقه مقارن می دانند می تواند در تقویت گروه های اسلامی مؤثر باشد؛ درعین حال، رهبران مبارزات مردم سومالی در برابر استعمارگران به عنوان نمونه و الگو توسط گروه های اسلام گرا به مردم معرفی می شوند.

در این شرایط، نقش عوامل کنترل کننده یعنی مشارکت سیاسی، اصلاحات و توسعه سیاسی، سیاست های وحدت گرایانه و مسئله فلسطین کم رنگ دیده می شود. وجود مشارکت سیاسی واقعی، انتخابات آزاد و رقابت گرایش ها و احزاب سیاسی و به عبارتی، وجود جامعه مدنی پویا و فعال، سطح خشونت را در اقدام جمعی اسلام گرایان کاهش می دهد. سیاست های اقتصادی مبتنی بر تأمین رفاه اجتماعی از سوی دولت ها و تلاش آنها برای کاهش فاصله میان فقیر و غنی، فقدان فساد مالی میان نخبگان حاکم و توزیع عادلانه منابع و ثروت عمومی، تأثیر زیادی بر کاهش اقدام های جمعی خشونت آمیز دارد اما رسیدگی به این امور از وظایف دولت مرکزی مستقل و قدرتمند است و این در حالی است که در سومالی، حکومت انتقالی تحت حمایت سازمان ملل وجود دارد و جنوب سومالی نیز در کنترل گروه الشباب است.

 

مراجع

1- منابع فارسی

- احمدی، حمید (1377)، «آینده جنبش های اسلامی در خاورمیانه»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، شماره 14- 15، صص 55- 94.

- اخوان زنجانی، داریوش (1372)، «بحران سومالی و مسئولیت جامعه بین المللی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 69 - 70 ، صص 32- 39.

- حیدرپور، سلیمان (1385)، «دکترین دوقلوی بوش- چنی برای کنترل انرژی سومالی»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 14 ، صص 297- 3.18.

- حسینی، محمدجواد (1386)، «دلایل شکست دادگاه های اسلامی شریعت سومالی»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 15، صص 301- 310.

- شکیبا، محمدرضا (1386)، «احزاب اسلامی و تأثیر آنها در گسترش مردم سالاری در آفریقا»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 16، صص 19- 74.

- ----------- (1386)، «ریشه های رشد تروریسم در آفریقا و راهکار مقابله با آن»، فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره 15، صص 137- 158.

-   گلی زواره قمشه ای، غلامرضا (1371)، «سرزمین و مسلمانان سومالی: منطقه استراتژیک شاخ آفریقا»، درس هایی از مکتب اسلام، سال 32، شماره 12، صص  54-65.

- «سرزمین های جهان اسلام: سومالی سرزمین قبیله ها»، اندیشه تقریب، پاییز 1385، شماره 8، صص 140-158.

 

نویسندگان:

حسین مسعودنیا: استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

عاطفه فروغی: کارشناس ارشد علوم سیاسی

منبع: فصلنامه جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام شماره 3.