برخی فعالیت های جنبش گولن در آفریقا

  • کد خبر: 1504
  • منبع خبر: سایت طنین

خلاصه ورود جنبش گولن به آفریقا به دهه ۱۹۹۰ باز می گردد. دهه ۱۹۹۰ دهه فقر، بی عدالتی، جنگ های داخلی، کودتاهای متعدد و ... در آفریقاست. طی این دهه اکثر دغدغه های سیاستمداران و نخبگان آفریقایی صرف مبارزه با فقر، گرسنگی، بی سوادی، خرافات و استعمار می شد.


مقدمه

جنبش گولن یک جریان اجتماعی اسلام گرا در ترکیه است که موفق شده است علاوه بر ترکیه در بسیاری از نقاط دیگر جهان نیز شعبه هایی ایجاد کرده و به تبلیغ اسلام مورد نظر خود بپردازد. آفریقا یکی از مناطق مهمی است که این جنبش طی ۲۰ سال گذشته نفوذ فراوانی در آن پیدا کرده است.

بعد از گذشت نیم قرن از استقلال کشورهای آفریقایی (اکثر کشورهای آفریقا در دهه ۱۹۶۰ به استقلال رسیدند) این قاره کماکان با مشکلات فراوانی در حوزه های مختلف از آموزش و پرورش  گرفته تا بهداشت و ... دست به گریبان است. عدم وجود سیستم های آموزشی نوین و قدرتمند نظیر مدارس مدرن، نبود دبیران آموزش دیده و فضای آموزش مناسب و کافی و همچنین مراکز ضعیف بهداشتی نظیر بیمارستان های مجهز، کادر و امکانات پزشکی محدود و غیرمتخصص و ... سبب شده که آفریقا جزو عقب مانده ترین قاره های جهان به حساب آید. این عوامل موجب شده است تا دولت های آفریقایی با آغوش باز از گولن و مؤسسه اش استقبال کنند.

 

ورود گولن به آفریقا

ورود جنبش گولن به آفریقا به دهه ۱۹۹۰ باز می گردد. دهه ۱۹۹۰ دهه فقر، بی عدالتی، جنگ های داخلی، کودتاهای متعدد و ... در آفریقاست. طی این دهه اکثر دغدغه های سیاستمداران و نخبگان آفریقایی صرف مبارزه با فقر، گرسنگی، بی سوادی، خرافات و استعمار می شد. پرواضح است که در چنین شرایطی دولت ها نه توان سرمایه گذاری در بخش آموزش و پرورش را نداشتند و نه تخصص پرداختن به این قبیل مسائل را. برای همین آفریقا از جمله مناطقی بوده است که جنبش گولن به راحتی توانسته ایدئولوژی خود را در آن پیاده کند. به این خاطر است که جنبش گولن در آفریقا از سوی طبقه متوسط مسلمان به خوبی مورد استقبال قرار گرفته است، زیرا این طبقه نه توانایی اعزام فرزندان خود به کشورهای اروپایی را داشتند و نه می خواستند فرزندانشان را اسیر سیستم های آموزشی ضعیف داخلی کنند، از این رو است که مدارس به سرعت در کشورهای آفریقایی خصوصاَ در جوامع مسلمان رشد و نمو پیدا کرده است.

تشکیلات گولن در کنار بعد آموزشی دارای یک بعد اقتصادی نیز هست که بخش زیادی از هزینه های آموزشی در کشورها از طریق آن تأمین می شود. هر چند جمعیت مسلمانان در برخی کشورهای آفریقایی در برابر مسیحیان بسیار اندک است، اما مسلمانان بیشتر در کنار اقیانوس هند و نواحی ساحلی از نظر اقتصادی بسیار پررونق است سکونت دارند. حضور مدارس گولن سبب شده تا در کنار روابط فرهنگی بین ترکیه و کشورهای آفریقایی، روابط اقتصادی نیز رشد فراوانی داشته باشد، به طوری که فقط در سال ۲۰۱۰ ترکیه حدود یکصد میلیون دلار کالا و تجهیزات به کنیا ارسال کرده بود. در این زمینه اقدامات جنبش گولن در راستای استراتژی ترکیه که همانا باز کردن دروازه های آفریقا بود و از دهه ۱۹۸۰ جزو اصول سیاست خارجی این کشور به شمار می رفت، توانسته است نقش خوبی ایفا کند.

براساس این استراتژی برقراری روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با کشورهای زیر صحرای آفریقا در جهت ایجاد متحدین نیرومند نظیر لیبی در شمال، جزو اولویت های سیاست خارجی ترکیه بود. این استراتژی سبب شد تا در ۱۷ اکتبر ۲۰۰۸ و به هنگام رأی گیری برای عضویت غیردائم ترکیه در شورای امنیت سازمان ملل ۵۱ کشور از مجموع ۵۳ کشور آفریقا به نفع ترکیه رأی بدهند. در حقیقت طی دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ مدارس نور وابسته به جنبش گولن وسیله ای برای تحکیم پایه های دولت ترکیه در آفریقا محسوب می شد و نقش سفرای فرهنگی این کشور را ایفا می کرد.

در ادامه با توجه به اهمیت موضوع به کشورهای مهم آفریقایی که جنبش گولن توانسته است در آن ها برای خود اعتباری دست و پا کند می پردازیم.

 

کنیا

جنبش گولن در سال ۱۹۹۴ وارد کنیا شد و در حال حاضر این جنبش دارای مدارس متعدد از جمله چهار مدرسه در نایروبی و دو مدرسه در بندر مومباسا می باشد که به مدارس نور معروف هستند. اخلاقیات در رأس امور این مدارس قرار دارند. در این مدارس به دانش آموزان آموزش داده می شود که به بزرگ ترها احترام بگذارند، از مشروبات الکلی و سیگار دوری کنند و پیش از ازدواج پاکدامنی را سرلوحه زندگی خود قرار دهند.

در این مدارس سعی می شود روح حاکم بر فضای جامعه ترکیه به دانش آموزان القا شود. بر این اساس هدف مدارس گولن این است که معیارهای مذهبی جامعه ترکیه به دانش آموزان کنیایی آموزش داده شود. همانطور که گفته شد پرهیز از مصرف سیگار و مشروبات الکلی، انجام فرائض مذهبی چون نماز و روزه در ماه مبارک رمضان از مهم ترین نکات در مدارس گولن می باشد. در مدارس گولن اصل بر این است که معلم باید با رفتار، کردار و گفتار خویش دانش آموزان را جذب کند. از این رو تمامی دبیران شاغل در مدارس گولن در سراسر جهان در مدارسی به همین سبک آموزش دیده اند و هرگز از معلمان عادی استفاده نمی شود.

در ابتدا فقط دانش آموزان مسلمان در این مدارس پذیرفته می شدند، اما اخیراً با رویکرد شخص گولن دانش آموزان مسیحی به استثنای آنیمست ها و یهودیان و سایر مذاهب نیز می توانند در این مدارس ثبت نام کنند. اهمیت مدارس نور در کنیا برای دولت ترکیه به قدری بود که عبدالله گل رئیس جمهور وقت این کشور در سال ۲۰۰۸ و در سفری دیپلماتیک به کنیا رسماَ یکی از این مدارس را افتتاح کرد. این اقدام از دو دیدگاه برای جنبش گولن اهمیت داشت: اول ارزش و اعتبار این مدارس را در چشم کشورهای میزبان تا حدود زیادی بالا می برد و از سوی دیگر جنبش گولن می توانست با استفاده از این مدارس در لابی قدرت ترکیه نقش داشته باشد.

جنبش گولن در کنیا در کنار فعالیت های آموزشی فعالیت های خیر خواهانه و عام المنفعه نیز دارد. در این راستا دو مرکز به نام های (مؤسسه احترام) و (مؤسسه اومری) توسط این جنبش ایجاد شده که فعالیت مرکز اول در زمینه ایجاد یک رویه و خط مش مشترک مذهبی بین مسلمانان کنیا و مرکز دوم در زمینه انجام فعالیت های خیر عام المنفعه می باشد.

اطعام به فقرا و نیازمندان، تهیه لباس برای افراد بی بضاعت، تهیه افطار در ماه مبارک رمضان، کمک به بهبود افراد بیمار در روستاها از طریق ایجاد کلینیک و تهیه دارو از جمله اقدامات مراکز وابسته به گولن می باشد. این مراکز در ماه مبارک رمضان و عید قربان و فطر با جمع آوری نذورات از تجار و ثروتمندان در ترکیه ضمن تهیه مواد غذایی، لباس و دارو به حمایت از فقرا و نیازمندان در کنیا می پردازد.

 

سودان

یکی دیگر از کشورهای آفریقایی که جنبش گولن سرمایه گذاری فراوانی در آن انجام داده است، سودان می باشد. ایدئولوژیک بودن سودان و وجود فضای اسلامی بر فرهنگ مردم این کشور سبب شده بود تا گولن و مدیران مؤسسه وی توجه خاصی به این کشور داشته باشند. مؤسسه گولن موفق شده تا طی دو دهه گذشته چندین مدرسه و بیمارستان در سراسر سودان ایجاد کند. یکی از مهم ترین بیمارستان های این مؤسسه در منطقه دارفور با هزینه بیش از ۵۰ میلیون دلار ساخته شده است. وضعیت آب و هوایی این منطقه و کمبود مواد غذایی نیز سبب شده تا بیماری های چشمی در این منطقه به شدت در حال شیوع باشد. بخش چشم پزشکی این بیمارستان موفق شده تا به حال حدود ۷ هزار جراحی آب مروارید انجام دهد.

از سوی دیگر وجود جنگ داخلی در سودان طی ۲۰ سال گذشته باعث گردیده تا هزاران نفر از خانه و کاشانه خود آواره شده و به سایر مناطق این کشور کوچ کنند. در این میان مؤسسه گولن با توزیع مواد غذایی و پوشاک سعی کرده به نوعی از این افراد حمایت کند. یکی از بهترین مدارسی که مؤسسه گولن در سودان ساخته است مدرسه ای در شهر خارطوم است. جالب اینجاست که بخش زیادی از مصالح مورد نیاز برای ساخت این مدرسه از بندر اسکندرون در مدیترانه توسط کشتی به بندر پورت سودان آورده شده بود. این مدرسه در سال ۲۰۱۵ تکمیل و حدود ۷۰۰ دانش آموز در آن تحصیل می کنند.

 

نیجریه

نیجریه پرجمعیت ترین کشور آفریقاست و طبق برآوردها بیش از ۱۸۰ میلیون نفر جمعیت دارد که ۶۰ درصد آن را مسلمانان تشکیل می دهند. نیجریه برای هر کشوری که خواستار نفوذ در آفریقا باشد دارای اهمیت راهبردی است. جمعیت فراوان، ارتش قدرتمند و دارا بودن بیشترین منابع نفتی آفریقا سبب شده تا نیجریه همواره در کانون توجه کشورهای فراقاره ای قرار گیرد. در حال حاضر علاوه بر جنبش اسلامی که بزرگ ترین جامعه شیعی آفریقا را تشکیل می دهد، حجم عظیمی از سرمایه گذاری های عربستان جهت ترویج فرقه ضاله وهابیت در نیجریه متمرکز است. طبق اخبار واصله تعداد طلاب نیجریه ای که در دانشکده های عربستان مشغول فراگیری اصول وهابیت و سلفی گری هستند از کل طلاب سراسر آفریقا که ۵۳ کشور می باشند بیشتر است. در این راستا جنبش گولن که خواستار نفوذ در کشورهای اسلامی سراسر جهان می باشد در نیجریه نیز سرمایه گذاری فوق العاده ای انجام داده است.

مؤسسه گولن در نیجریه دارای ۱۷ مدرسه است که در ایالت های کادونا، کانو، ابوجا، لاگوس و یوبه واقع هستند. جبش گولن در سال ۱۹۹۸ اولین مدرسه خود را در یک آپارتمان دو خوابه در ایالت کادونا تأسیس کرد. موفقیت این مدرسه موجب شد تا به مرور زمان مدارس مشابه ای در سایر ایالت های این کشور تأسیس و شروع به فعالیت بر اساس آموزه های گولن کنند. با گسترش نفوذ گولن در نیجریه، جنبش وی اقدام به احداث یک بیمارستان در ابوجا کرد. این بیمارستان که در زمینی به مساحت ۱۲ هزار متر مربع ساخته شده دارای پیشرفته ترین تجهیزات و امکانات پزشکی می باشد. نکته قابل توجه این بود که اکثر پزشکان و متخصصین این بیمارستان ترک بوده و فقط ۱۰۰ نفر از کادر آن که شامل پرستاران و پزشکان عمومی نیجریه ای می باشند.

وجود تکنولوژی پیشرفته و متخصصین آزموده موجب شد تا این بیمارستان به یکی از مهم ترین بیمارستان ها در سراسر نیجریه و غرب آفریقا تبدیل شود و سالانه صدها نفر از ثروتمندان و سیاستمداران آفریقا جهت مداوا به آن مراجعه کنند. با گسترش تعلیمات گولن در نیجریه مؤسسه وی تصمیم گرفت تعدادی از دانشجویان مستعد را برای دوره های تکمیلی به آنکارا اعزام نماید تا بعد از مراجعه برای تربیت نسل جدید جوانان نیجریه از آنان استفاده شود. بر این اساس ۵۰ دانشجوی نیجریه ای از مؤسسه گولن به ترکیه اعزام شدند. اما تاریخ مراجعت آن ها مصادف با کودتای ۱۵ ژوییه در این کشور شد. با شکست کودتا و تسلط دولت ترکیه بر امور این افراد در فرودگاه بازداشت و تحت بازجویی شدید قرار گرفتند. با رسانه ای شدن خیر دستگیری این افراد، دولت نیجریه رسماَ از ترکیه درخواست کرد تا مقدمات آزادی آن ها را مهیا کند و سرانجام با پیگیری سفیر نیجریه در ترکیه این دانشجویان آزاد شده و به نیجریه بازگشتند.

بعد از وقوع کودتای ۱۵ ژوییه در ترکیه و اعلام دولت این کشور مبنی بر دست داشتن گولن در این کودتا وزارت خارجه ترکیه  با ارسال نامه هایی به سراسر کشورهای اسلامی که مؤسسه گولن در آن فعالیت دارد، درخواست کرده تا هرچه سریع تر نسبت به بستن مدارس، بیمارستان ها و نهادهای وابسته به این جنبش اقدام نمایند و در غیر این صورت روابط ترکیه با آن کشور به سردی خواهد گرایید.

 

اتیوپی و اوگاندا

در اتیوپی نیز وضع به همین منوال است. جنبش گولن در این کشور مدرسه ای به نام مدرسه نجاشی ساخته است. این مدرسه نقش مهمی در گسترش نفوذ فرهنگی ترکیه در اتیوپی داشته است. در سال ۲۰۱۴ با حضور تعداد زیادی از مقامات دو کشور اعم از وزیر آموزش و پرورش اتیوپی و کنسول سفارت ترکیه از نفرات برگزیده این مدرسه در پایان سال تحصیلی تقدیر و تشکر به عمل آمد.

در اوگاندا جبش گولن با استقبال مردمی فراوانی روبرو شده است. این جنبش اقدام به تأسیس مدرسه ای در شهر (واکیسی) کرده که شهرت بسیار زیادی پیدا کرده است. اما در سال ۲۰۱۵ حادثه ای در این شهر اتفاق افتاد که باعث معروف شدن هرچه بیشتر جنبش گولن در اوگاندا شد. آن اتفاق از این قرار بود که یک پسر زال که از مدرسه اخراج شده بود (افراد زال در آفریقا به خاطر رواج شدید خرافات به چشم جن زده نگریسته شده و جادوگران با قتل آن ها از خون آن ها برای شفای امراضی مانند ایدز استفاده می کنند) نه تنها مورد پذیرش مدرسه گولن واقع شد، بلکه این مدرسه به وی بورسیه تحصیلی اعطا نیز کرد و نشان داد که مؤسسه گولن تا کسب بالاترین مدارج تحصیلی مخارج این دانش آموز را بر عهده می گیرد. این اقدام که نشانگر وجود تبعیض نژادی شدید در جامعه اوگاندا بود از سوی افراد و سازمان های طرفدار حقوق بشر مورد توجه قرار گرفت. علاوه بر آن مؤسسه گولن اقدام به تاسیس یک بیمارستان خیریه و یک مدرسه دیگر در شهر جینجا در اوگاندا کرد که با استقبال خوب مقامات دولتی مواجه شد.

کمبود پزشک و متخصص از یک سو و عدم دسترسی به دارو سبب شده تا بهداشت در اوگاندا از شرایط مطلوبی برخوردار نباشد. از سوی دیگر فقر عمومی باعث شده تا بسیاری از افراد توانایی پرداخت هزینه های سنگین بیمارستان را نداشته باشند. از این رو تأسیس بیمارستان های خیریه و عام المنفعه نقش مهمی در گسترش بهداشت فردی و اجتماعی در این کشور داشته است. این اقدامات سبب شد موسوینی رئیس جمهور اوگاندا در یک سخنرانی عمومی از مؤسسه گولن و دولت ترکیه تشکر و تقدیر کند.

 

فرجام سخن

پول مشروعیت و نیروی کار سه منبع مهم برای شکل گیری و حرکت و پویایی یک جنبش اجتماعی است. جنبش گولن طی فعالیت ۲۰ ساله خود در آفریقا نشان داده که هرسه مورد را به طور مطلق داشته و از آن ها استفاده و بهره برداری کرده است. علاوه بر این جنبش گولن توانسته است عناصر لازمه یک جنبش اجتماعی یعنی ساختار، رسانه و تعهد بین سازمانی را در خود ایجاد نموده و به نوعی بین آن ها هماهنگی کامل ایجاد کند. در کل جنبش گولن از نظر ساختاری و تشکیلاتی یک جنبش به معنای واقعی کلمه است، اما حلقه مفقوده این جنبش آرمان های آن است. متأسفانه آرمان های گولن هرگز آرمان هایی نبوده اند که بتوان بر اساس آن یک تحول ساختاری در جامعه ایجاد کرد. به همین خاطر شاهد هستیم که بعد از التیماتوم دولت ترکیه مبنی بر بسته شدن این مراکز به راحتی سازمان ها و نهادهای وابسته به گولن در سراسر آفریقا بسته شده، ضمن اینکه هیچ نهاد و سازمانی بر علیه این موضوع اعتراض نمی کند.

 

نویسنده: اسماعیل طزری