نقش شیعیان در ساختارهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نیجریه

  • کد خبر: 1508
  • منبع خبر: مؤسسه آینده پژوهی جهان اسلام

خلاصه در وضعيت کنوني شيعيان نقش مهمي در اقتصاد يا سياست كشور نيجريه ندارد. به خصوص فضاي فكرى حاكم در ميان آنان مبنى بر تفكرات اخوان مسلمين قديم بود.


جمعیت واقعی شیعیان و ابهامات گوناگون

هیچ کس نمی تواند آمار دقیق از جمعیت شیعیان را ارائه دهد. به عنوان مثال: یک تجمع در شهر زاریا در اربعین 1436 هجری قمری در یک زمین بازی و اطراف آن بود که روزنامه حرکت اسلامی طبق آمار رسمی اعلان کرده است که حدود میلیون ها نفر در آن تجمع حضور داشتند، در حالی که حتی هفتصد هزار نفر نمی توانند در آن زمین تجمع کنند. لذا جمعیت شیعیان نیجریه می تواند به پنج تا شش میلیون برسد.

 

احزاب، گروه ها و جریان های داخلی شیعیان در چند دهه اخیر

تشيع يک امر غريبه در امت اسلامی نیست، تشيع اساس اسلام است که توسط پيامبر اکرم (ص) تاسيس شده است و اين نام براي پيروانان امام علي (ع) بعد از نزول آيه (ان الذين آمنوا وعملوا الصالحات أولئک هم خير البرية) گذاشته است.  بعداز ظهور تشيع در نيجريه با عداوت و دشمني شديد به خصوص از طرف گروههای وهابی از جمله إزالة البدعة وإقامة السنة، و بعداز آن گروه جماعت التجديد الإسلامي و گروه السلفية روبرو شده است.

 

جایگاه شیعیان جعفری در نیجریه و نظام این کشور

در قانون اساسى نيجريه هيج تفاوتي بين مسلمانان و حتى مسلمانان و غير مسلمانان وجود ندارد و همه حق شرکت در امور سياسي دارند، ولى چون اکثریت شيعيان تابع تفكري اخوان المسلمين قديم كه مبنى بر دورى از امور سياسي (جنبش حرکت اسلامی) هستند، 90% يا بيشتر از شيعيان از امور سياسي دور شدند، و هيج نقشى در سياست نيجريه ندارند، بنابراين به حقوق ايشان در حکومت فدرال، يا ايالتى اعتراف نشد و متأسفانه حتى ايالتها يا منطقه که به حقوق شيعيان اعتراف کردند، شيعيان سراغ حقوق خود نرفتند، بنابر اين حتى کمک مالى دولتى که قرار شد به دست شيعيان برسد معمولا به دست وهابيها مى رود. اين امر باعث هزاران مصيبتها براى شيعيان مى شود.

ما در نيجريه بيش از همه گروههاى شيعيان در سایر کشورها آزادى داريم. چون هيج قيدى در شرکت در امور سياسى نداريم، نه قوانين، نه فرهنگ و غيره مى تواند مانع ما بشود. بلکه کل فعاليتهاى دينى سياسى مذهبى شيعه حتى تظاهرات بدون هيچ اجازه اي از طرف دولت انجام مى دهند. در این بین در نيجريه، نه قوانين مانع ما مى شود، چون قوانين خاص براى دين يا مذهبى وجود ندارد و همه مى توانند دين و مذهب خود را به شرط عدم اهانت به دين يا مذهب ديگران تبليغ کند. البته از جهت قوانين دين خاص يا مذهب خاص نمى تواند قانون اجتماعى، فرهنگى، مذهبى، خود براى ديگران تحميل کنند. در دادگاه هم قانون فدرالى يا ايالتى براى همه يکسان است. در این بین دعوت مؤسسه حيدر به شيعيان در اين مورد اين است که؛ براى تشخيص هر موقف سياسي در نيجريه کوچک و بزرگ، بايد به مرجع عظيم الشأن انقلاب اسلامى و ولى امر مسلمين آية الله العظمى السيد على الخامنئى (دام ظله) مراجعه کرد.

در فضاي علمي شيعيان جز مدارسه فوديه زیر نظر جنبش حرکت اسلامی در شهرهاي مختلف چيزي ندارند، اين مدارس براي بچه ها کمتر از دبستان در نيجريه محسوب مى شود و غير رسمي هستند، ولي با هماهنگي با مديران دبستانها در بعضي از شهرها از آنها کمک مى گيرند تا با بقيه بچه هاي دبستان در امتحان الحاق به مدارس راهنمايي شرکت کنند. همچنین مدرسه اي زیر نظر موسسه رسول الاعظم (ص) در شهر کانو باز شده است که بيش از 50 کودک درس مى خوانند، ولي اين مثل يک قطره است در دريا.

عدم اهميت دادن به بخش علمي باعث مشکلات فرواني براي شيعيان شده است، و حتي وهابيها آنها را  مسخره مى کنند که فرزندان شما بايد يا در مدارس دولتي (دبيرستانها) يا در مدارس ما درس بخوانند، و ما آنها را وهابي مى کنيم. آنان می گویند نسل شيعيان همين نسل اول، نسل آخر مى شود، و بعد از آن منقرض مى شود. در همین راستا رئيس مؤسسه حيدر براي تاسيس دبيرستان در شهرهاي مختلف نيجريه براي شيعيان در نيجريه و در ايران خيلي تلاش کرد، ولي حتى يک نفر يا مؤسسه اي براي کمک به اين کار پيدا نکرد، مؤسساتي هم که برنامه آنها درست کردن مدارس دبيرستاني است به اين مساله توجه زیادی نکرده اند.

ولی به هر حال نقش شیعیان در بیدار کردن مردم (برای آگاهی از اینکه در اسلام خیلی اتفاقها افتاده است از جمله دوری از اهل بیت (ع) و عدم عمل کردن با وصیت پیامبر اعظم (ص) و غیره) باعث مشکلات امروزه شده است. و هزارها سوالات در ذهن مردم نیجریه و همسایگان ایشان ایجاد شده است که باعث کشیدن آنان به بررسی واقعیت و حقیقت اسلام می شود که خیلی از آنان بالاخره شیعه می شوند.

 

نقش کنونی شیعیان در ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیجریه

فضای سیاسی

در وضعيت کنوني شيعيان نقش مهمي در اقتصاد يا سياست كشور نيجريه ندارد. به خصوص فضاي فكرى حاكم در ميان آنان مبنى بر تفكرات اخوان مسلمين قديم بود كه از تفسير آيه «ومن لم يحكم بما انزل الله...» طبق نظريه سيد قطب بود كه شركت در امور سياسي به حكم اين آيات برمى گردد، وهم چنین «رکون الی الذین ظلموا» محسوب می شود. و اکیدا اگر در این زمینه به راهنمایی مراجع عظام شیعه مراجعه شود نقش مهمی ایفا خواهند کرد.

 

فضای اقتصادی

در فضاي اقتصادى هيج نقشى براى شيعيان در اين زمينه وجود ندارد، و هيچ برنامه ريزى در اين زمينه نيست. ولى جنبش حرکت اسلامى از همه گروهها پشتیبانی مالی و اقتصادی قوي دارد. با توجه به تعداد زياد اعضا، همه سهميه و زکاة و خمس به رهبر اين جنبش داده مى شود. همچنین مؤسسه رسول اعظم از جهت مالى وضعيت خوبى دارد، و اين هم به علت اجازه خمس و سائرآن که از طرف دفتر مقام معظم رهبرى قم دارند. مؤسسه الثقلين هم در رديف کمک و پشتيباني سوم محسوب مى شود. اما مؤسسه فرهنگی حیدر از هیچ جهتی کمک و پشتیبانی دریافت نمی کند.

در این بین کلا مقايسه با سائر مذاهب به خصوص وهابيت، شيعيان هيچ وجهه اقتصادى ندارند. یعنی از نظر اقتصادي شرايط خوبي براي شيعيان نيست در صورت ‌كه اگر گروهي مي‌خواهند موفق باشند و به اهداف بزرگ دست يابند و حتي افكار عمومي را تحت تاثير قرار بگذراند بايد پشتوانه اقتصادي و مالي خوبي داشته باشند براي همين هم بايد شيعيان اوضاع اقتصادي خود را تقويت كنند و گرنه نمی توانند تاثیر مهمی در جامعه نیجریه به دست آورند.

 

فضای اجتماعی

فضای اجتماعی برای شیعیان در نيجريه با مشکلاتي زياد روبرو شد، البته بيشتر تقصير خود شيعيان هستند که هیچ کاری براى بدست آوردن جايگاه خوبى در جامعه انجام نداده اند. اين امر باعث شده حتى اگر یکی از شيعيان کشته شود جامعه احساس نمى کند که از افراد خود کشته شد. اين امر به طور استثنائى بعد از کشته شدن 34 نفر از جمله 3 فرزند رهبر حرکت اسلامي در روز قدس 2014 بعد از راهپيمايي خيلى از افراد دولتي براى تسليت آمده اند. البته با توجه به وضعيت کنونى و اينکه مساله و هم فضاى امنيتي حساس شده است مجبور شدند چنین کاری کنند.

شيعيان با سائر مسلمانان زندگى خوب و سالمی دارند، با اين که بعضى از مردم ديدگاه بدى به شيعيان دارند ولى اين امر مربوط به عداوت به مذهب ايشان است. بنابر اين شيعيان زندگى مشترک با سائر مردم دارند، مسجد يکى است، قبرستان و مراسم تدفين، کشتارگاه، و حتى ازدواج و غيره. در قانون اساسى نيجريه هيچ تفاوت نه تنها بين مسلمانان و حتى مسلمانان و غير مسلمانان وجود ندارد. البته چون نيجريه سيستم ايالتى دارد، هر ايالت قوانين خاص خودشان در مورد درس دينى، ازدواج، طلاق، وغيره دارند.

و از طرف مذاهب با اينکه شيعيان به کسى کار ندارند، ولي مواجه دشمنى شديد از طرف وهابيها (گروههاى وهابي؛ شامل إزالة البدعة وإقامة السنة و جماعة الدعوة و جماعة التجديد (آنها اخوان المسلمين با تفکر وهابى) و السلفية و غيره) هستند، به طورى که بعضى از وهابيهايى که جايگاه دولتى دارند از مقامشان براى اذيت شيعيان سوء استفاده مى کنند. البته بعضى از صوفيان هم نسبت به شيعيان به تهمت سب صحابه دشمنى شديدى دارند. ولي دشمنى سلفيها وهابيها خيلى شديدتر است، به طورى که اگر حاکم ايالت رئيس شود حتى به طورى غير رسمى، شيعيان زيادى به بهانه هاى مختلف از کار و شغل مطرود مى شوند. اين اتفاقی بود که در ايالت کانو سال 2003-2011 که 8 سال حکومت آقاي إبراهيم شيکارو در ايالت کانو به وقوع پیوست.

 

فضای فرهنگی

وسائل مختلفى مانند منبر، کتاب، روزنامه، مجله، راديو، و غيره استفاده مى شود با این وجود وسائل رسانه اى و الکترونیکی و نرم افزار امروزه نقش نخستین را ايفا مى کنند. و به اين علت تقرييا از سالهاى 2001 مؤسسه حيدر به اين بخش اهميت داده است.  در این بین مردم نيجريه که اغلب آنان مالکى مذهب هستند شيعه مى شود، بيشتر توسط فعاليتهاى افراد و مؤسسه هاي مختلف، با وجود وسائل رسانه اى و بعضى از کتابهايى که پخش مى شود، و ارتباط با افراد مختلف مردم باز هم شيعه مى شوند. یعنی تاليفات و تبليغ با وسائل رسانه اى مهم  است ولی غالبا مساله فکرى اعتقادى، امروز باعث تشيع مردم مى شود. مردم دنبال حق هستند، و دنبال عذر و نجات روز قيامت هستند، بنابر اين با برداشتن شبهات و موانع بلافاصله شيعه مى شوند. در اين زمينه مؤسسه حيدر و غيره مراجعه کنندگان زيادى دارند.

به نظر مى رسد براى رسيدن به قله هدف گسترش تشيع بايد به مراکز علمى و مدارس و دانشگاهى توجه کرد، اين مهمترين هسته مغز جامعه است. شيعيان از نظر علمي رشد زيادي نداشته اند، آنها داراي روزنامه و وسایل رسانه ای مستقلي ندارند، و اگر هم روزنامه دارند محلي و بومي است كه پوشش چنداني ندارد، و بيشتر فعاليتهاي فرهنگي گروه خود را انعكاس مي کند تا در نتيجه هدف بيداري اسلامي برای مخاطبانش یا هم گروه خودشان داشته باشد بنابر این مساله آگاه رساني و اطلاع‌ رساني در عموم مردم تاثیری ندارد.

 

رابطه شیعیان نیجریه با اهل سنت، مسیحیان و دیگر گروه های مذهبی

رابطه شیعیان با تمام گروهها اهل سنت و ادیان دیگر مانند مسیحیها رابطه خوبی است. البته گروههايي كه دشمن شیعه هستنى مانند وهابيها (ازالة البدعة و إقامة السنة، جماعة الدعوة، جماعة السلفية و غيره) و همچنین دشمن سرسخت شیعه گروه اخوان المسلمین (جماعت التجدید الاسلامی) همه این گروهها مستثنا هستند. عده ای از اعضای این گروهها که تعادل فکری و نظر دارند (که در میان آنها خیلی کم هستند) با اینکه مخالف شدید تشیع هستند ولی مخالف حمله بر ضد شیعیان هستند. در واقع در نيجريه مسئله شيعه و سني زياد مطرح نيست اصولا در آفريقا همه مسلمانان را يكي مي‌دانند فرقي از نظر مذهبي ندارند. ملاک اختلاف شدید که گاهی منجر به جنگ می شود مسلمانان و مسيحيان هستند و اگر اختلافاتي بين مسلمانان شيعه و سني باشد معمولا از سوي دستهای آلوده وهابیها عربستانی است كه با فرستادن و تقويت گروه وهابي،‌ به اين اختلافات دامن مي زنند ولي در سطح کشور مسئله شيعه و سني يه مطرح نيست بنابراين به‌طوركلي اسلام هراسي وجود دارد و سعي در تخريب آن در نزد افكار عمومي دارند.

 

مخالفان شیعیان در نیجریه

بدترین دشمن شیعیان در نیجریه وهابیها هستند که هر روز بر علیه شیعیان تهمتهای ناروا می زنند، وتلاش دارند که مردم و دولت را بر علیه شیعیان تحریک بکنند. آنان با اسامي مختلف هستند مانند: (إزالة البدعة و إقامة السنة) و (جماعة الدعوة) و (جماعة السلفية)و گروه (جماعة أهل السنة للدعوة والجهاد) كه به بوكو حرام معروف است.

و بعضی از گروههای دشمن شیعه و تشیع هر چند که رسما به عنوان وهابی شناخته نشده ولی کاملا تفکرات وهابی دارند. مانند: (جماعة التجديد الإسلامي) و بعضي از علماي تصوف كه گرایش ضد تشیع دارند و بعضی از گروههای وهابیها در چهره های مخفی با اسامی مختلف، از جمله (جماعة النصر الإسلام) هستند.

در سالهای (1990 – 1994) دشمنی شديدي نسبت به تشيع شروع شد و شدت یافت و نمايندگان رهبر  حرکت اسلامی در شهرهای مختلف (که در آن سالها سنی ضد شیعیان بودند) اعضای جنبش حرکت اسلامي را که شیعه شده اند تحت فشار شدید آوردند که بايد از جنبش حرکت اسلامی اخراج و مطرود شود. ولي رهبر جنبش حرکت اسلامی که خود سنی بود اخراج مستبصران از این جنبش قبول نکرد.

بعضی از این افراد (نمايندگان رهبر حرکت اسلامی در شهرهای مختلف) خودشان را در سال 1994 از حرکت اسلامي جدا کردند، و جنبشي به نام جماعة التجديد الإسلامي که مرکز آنان شهر کنو می باشد تاسيس کردند و به علت این دشمنی شديد و تبلیغ بر علیه تشیع، مردم نیجریه به افراد شيعه شده براي شناخت تشیع و طرح سوالات درباره حقیقت تشیع مراجعه می کردند.

 

نویسنده: دکتر حافظ محمد سیعد/ پژوهشگر نیجریه ای