تاریخ‌نگاری آفریقا (بخش نخست)

  • کد خبر: 1643
  • منبع خبر: دانشنامه جهان اسلام

خلاصه تاریخ نگاری در شمال آفریقا از نیمه اول قرن چهارم شروع شد. در غرب و مرکز آفریقا در باره فن تاریخ نگاری در آفریقای زیرِ صحرا اطلاعات ناکافی است. در شرق آفریقا پیش از قرن سیزدهم، اسلام به جنوب دشت‌های واقع در پایین اتیوپی راه نیافته بود؛ حتی در باره تاریخ نواحی ساحلی اطلاعات اندکی در دست است.


شمال آفریقا

تاریخ نگاری در شمال آفریقا از نیمه اول قرن چهارم شروع شد.

 

* منابع تاریخ فتوحات اسلامی

ظاهراً بیشتر منابع اصیل نخستین مورخان شمال آفریقا از بین رفته، لذا تدوین تاریخ فتوحات اسلامی در شمال آفریقا تا اوایل قرن چهارم، بر اساس روایات مورخان شرق جهان اسلام بوده است. [۱]

شاید بخش پنجم کتاب فتوح مصر و أخبارها از عبدالرحمان بن عبداللّه بن عبدالحَکم، مشهور به ابن عبدالحکم قُرَشی مصری (متوفی ۲۵۷)، کهن‌ترین و در عین حال دقیق‌ترین و مهم‌ترین منبع موجود در باره تاریخ فتوحات مسلمانان در شمال آفریقا باشد. [۲] [۳] [۴]

 

* تاریخ‌های قرن سوم

در قرن سوم برخی فقهای مالکی تاریخ‌هایی نوشتند که مورخان قرن‌های بعد از آن‌ها نام برده و نقل قول‌هایی کرده‌اند، اما این کتاب‌ها از بین رفته است. [۵]

بعضی از این افراد عبارت‌اند از: عیسی بن محمد بن سلیمان بن ابی مُهاجر (اواخر قرن دوم تا اوایل قرن سوم) ــ نواده فاتح افریقیه، ابومهاجر دینار، بود ــ که کتابی در فتوح افریقیه نوشت و ابوالعَرَب تَمیمی از آن مطالبی نقل کرده است. [۶]

عبداللّه بن ابی حَسّان یَحصُبی (متوفی ۲۲۶ یا ۲۲۷) که راوی اخبار بود و خود کتابی تألیف نکرد. [۷] [۸] [۹] [۱۰]

محمد بن سَحنون (متوفی ۲۵۶) که کتاب التاریخ را در شش مجلد نوشت. [۱۱]

محمد بن زیادة اللّه اغلبی، مشهور به ابن زیادة اللّه (متوفی ۲۸۳) که از خاندان اغلبیان حاکم بر افریقیه (حک: ۱۸۴ـ ۲۹۶) بود و کتابی در تاریخ اغلبیان نوشت. [۱۲] [۱۳]

ابوسهل فرات بن محمد عبدی (متوفی ۲۹۲) [۱۴] حسین بن عبدالرحمان بَصری، معروف به وکیل (متوفی ۳۱۰ یا ۳۴۶)، که از مورخان مهم قرن سوم در شمال آفریقا بود و مورخان بعدی هم‌چون قاضی عیاض و ابن ابّار از المُعرِب عن أخبار (أفریقیة) والمغرب او ــ که در دسترس نیست ــ بهره برده‌اند. [۱۵] [۱۶] [۱۷] [۱۸] [۱۹] [۲۰] [۲۱]

 

* کهن‌ترین کتاب موجود

ظاهراً اخبار الائمة الرستمیـّین ابن صغیر (متوفی اواخر قرن سوم) کهن‌ترین کتاب موجود در باره تاریخ شمال آفریقاست. [۲۲]

این کتاب مشتمل است بر خلاصه حوادث حکومت رُستمیان اباضیِ تاهَرت (۱۶۰ـ۲۹۶) از بدو تأسیس تا اواخر قرن سوم. [۲۳] [۲۴] [۲۵]

 

* مورخان دوره فاطمیان

در قرن چهارم، که فاطمیان بر سراسر شمال آفریقا حکومت داشتند، چندین مورخ مشهور ظهور کردند که آثارشان موجود است.

بعضی از آنان عبارت‌اند از: احمد بن سهل رازی (متوفی ح۳۱۰) مؤلف اخبار فخّ در باره چگونگی تأسیس دولت ادریسیان در مغرب، که از نخستین کتاب‌های تاریخی زیدیان در شمال آفریقاست. [۲۶]

ابوالعرب محمد بن تَمیم بن تَمّام تمیمی (متوفی ۳۳۳)، مورخ مالکی و مؤلف کتاب‌های تاریخی متعدد در طبقات مالکیه و شرح حال بزرگان و فقیهان افریقیه و شمال آفریقا.

آثار او اساس کار مورخان بعدیِ جهان اسلام گردید. [۲۷] [۲۸] [۲۹]

بخشی از طبقات علماء اِفریقیة و تونس ابوالعرب چاپ شده است (تونس ۱۹۶۸).

ابوالعرب ظاهراً پیش از اتمام این کتاب وفات یافته و شاگردش، ابوعبداللّه محمد بن حارث بن اسد خُشَنی (متوفی ۳۶۰ یا ۳۶۱)، آن را به پایان رسانده است. [۳۰]

ابوالعرب دیگر کتاب‌های تاریخی‌اش را بر اساس سال‌شمار تنظیم کرده است. [۳۱]

محمد بن حارث خُشَنی، به پیروی از ابوالعرب، قُضاة قُرطُبه را نوشت و خلاصة طبقات علماء افریقیة و تونس را در پی آن آورد. [۳۲] [۳۳]

در نیمه دوم قرن چهارم، قاضی نُعمان (متوفی ۳۶۲)، قاضی القضات فاطمیان، افتتاح الدعوة را نوشت و در آن تاریخ فاطمیان را از تأسیس دولت عبیدیان تا ۳۴۶، با رعایت ترتیب زمانی و اندکی اغراق در ستایش عبیدیان، تدوین کرد. [۳۴]

افتتاح الدعوة از منابع مهم تاریخی عصر فاطمیان است و تأثیر بسزایی در کتاب‌های تاریخی بعدی داشته است. [۳۵] [۳۶] [۳۷]

در همین دوره، استاد جوذر (متوفی ۳۶۲)، سیره الاستاذ جوذر را نوشت که تاریخ مستند عصر عبیدیان به شمار می‌رود و ازین‌رو بسیار مهم است. [۳۸] [۳۹]

ابوجعفر احمد بن ابراهیم بن خالد، معروف به ابن الجَزّار (متوفی اواخر قرن چهارم)، پزشکی نام‌دار و مؤلف چند اثر تاریخی بود، از جمله التعریف بصحیح التاریخ در ده جلد که از منابعِ مورخان بعدی شد. [۴۰] [۴۱] [۴۲]

 

* مورخان قرن پنجم

در قرن پنجم مورخان برجسته‌ای با گرایش‌های دینی گوناگون تألیفاتی داشته‌اند، از جمله: ابوبکر عَتیق بن خَلف تُجیبی (متوفی ۴۲۲) که کتاب‌هایش مفقود شده است، ولی بخش‌هایی از آن‌ها در کتاب‌های کسانی چون ابن ابّار نقل شده است. [۴۳]

ابوعبداللّه حسین بن ابی العباس اَجدابی (متوفی ۴۳۲) که تألیفاتش در مناقب و فضایل زاهدان و فقها، اساس کار شاگردش، ابوبکر مالکی، در ریاض النفوس گردید. [۴۴] [۴۵] [۴۶] [۴۷]

ابوالقاسم عبدالرحمان لَبیدی (متوفی ۴۴۰)، مؤلف کتابی در مناقب ابواسحاق جُبَنیانی، صوفی اوایل قرن پنجم [۴۸] ابوعبداللّه محمد بن شرف قیروانی (متوفی ۴۶۰)، مؤلف ذیلی بر تاریخ افریقیة و المغرب ابن رقیق قَیْرَوانی که مورخان بعدی از آن ذیل استفاده کرده‌اند [۴۹] [۵۰] ابراهیم بن قاسم کاتب (متوفی بعد از ۴۱۷)، معروف به ابن رقیق قیروانی، از بزرگ‌ترین مورخان شمال آفریقا و مؤلف تاریخ افریقیة و المغرب که بخش مختصری از آن کشف و چاپ شده (بیروت ۱۹۹۰) و نشان می‌دهد که ابن رقیق سبک ویژه‌ای در تاریخ نگاری داشته است و دیگر مورخان به او اعتماد داشته‌اند [۵۱] [۵۲] [۵۳] و به نظر ابن خلدون، تمام مورخان بعد از ابن رقیق، از سبک او تقلید کرده‌اند [۵۴] [۵۵] ابوبکر عبداللّه بن ابی عبداللّه محمد بن عبداللّه مالکی (متوفی نیمه دوم قرن پنجم)، مؤلف ریاض النفوس در باره طبقات مالکیه شمال آفریقا که سرشار از اطلاعات تاریخی و اجتماعی است. [۵۶] [۵۷]

ابوزکریا یحیی بن علی (ابی بکر) وَرْجَلاّنی (متوفی ح ۵۰۰) که با نگارش السیرة و أخبار الائمة پایه‌گذار سیره نویسی در زمان اباضیان گردید.

مورخان اباضیِ پس از او، چون مَقرین بَغطوری (اواخر قرن ششم) در السیرة [۵۸] و ابوالعباس احمد بن سعید دُرجینی (متوفی ح۶۷۰) در طبقات مشایخ المَغرب [۵۹] [۶۰] [۶۱] و احمد بن سعید بن عبدالواحد شَمّاخی (متوفی ۹۲۸) در السِّیَر [۶۲] [۶۳] از سبک او پیروی کرده‌اند. [۶۴] [۶۵]

 

* مورخان قرن ششم

از مورخان قرن ششم ابوبکر بن علی صَنْهاجی، مکنی به بَیذَق (۴۹۰ـ ۵۵۵)، است که أخبار المهدی بن تُومَرت و ابتداءِ دولة الموحدین را به صورت یادداشت‌های روزانه نوشت.

این کتاب از منابع مهم دولت موحدون به شمار می‌رود. [۶۶] [۶۷]

هم‌چنین ابومروان عبدالملک بن محمد، مشهور به صاحب الصّلاة (متوفی بعد از ۵۹۴)، المَنُّ بالامامةِ علی المُستَضعَفین را تألیف کرده که به شیوه سال‌شمار است و فقط بخش دوم آن در باره حوادث ۵۵۴ تا ۵۶۹، در دسترس است. [۶۸]

 

* آثار تاریخی قرن هفتم

در قرن هفتم نیز نگارش تراجم علما و مشایخ و متصوفه ادامه یافت، از جمله این آثار است: الحُلّة السّیَراء اثر ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه بن ابی بکر قُضاعی معروف به ابن ابّار (متوفی ۶۵۸)؛ [۶۹] التشوّف الی رجال التصوف از یوسف بن یحیی بن الزیّات تادْلی، مشهور به ابن زیات (متوفی ۶۲۷)؛ [۷۰] طبقات المَشایخ بالمغرب اثر ابوالعباس احمد بن سعید دُرجینی که مکمل السّیر ابوزکریاست. [۷۱]

عنوان الدرایة فیمن عُرفَ مِن العُلماء فی المائة السابعة بِبجایة از ابوالعباس احمد بن احمد غبرینی (متوفی ۷۱۴)؛ [۷۲] معالم الایمان فی معرفة أهل القیروان اثر ابوزید عبدالرحمان بن محمد بن عبداللّه (علی) انصاری معروف به دبّاغ (متوفی ۶۹۶) که بعدها ابوالقاسم بن عیسی بن ناجی تَنوخی، مشهور به ابن ناجی (متوفی ۸۳۷) آن را تکمیل کرد. [۷۳]

 

* آثار تاریخی پس از قرن هفتم

از قرن هفتم به بعد، در تاریخ نگاری شمال آفریقا آثاری مشهور به «ثَبَتُ»، «بَرنامَج»، «فِهرِست» یا «مَشیخَه» پدید آمد که مؤلفان آن‌ها به شرح حال استادان و مشایخ خویش می‌پرداختند. [۷۴]

در لابلای این آثار، مطالب تاریخی ارزشمندی یافت می‌شود.

ابن سوده نام تعداد زیادی از آن‌ها را ثبت کرده است. [۷۵]

 

* تاریخ‌های سلسله‌ای قرن هفتم

از کتاب‌های مهم تاریخ سلسله‌ای در قرن هفتم این‌هاست: اخبار ملوک بنی عُبید و سیرَتِهم از ابوعبداللّه محمد بن علی بن حَمّاد صَنْهاجی (متوفی ۶۲۸) در تاریخ عبیدیان فاطمی؛ [۷۶] [۷۷] المُعجب فی تلخیص أخبار المَغرِب اثر ابومحمد عبدالواحد بن علی مراکشی (متوفی ۶۴۷) که از منابع تاریخی عصر موحدون است؛ [۷۸] [۷۹] نُظُم الجُمان فی اخبار الزمان از ابوعلی حسین بن قَطّان کُتامی که بخشی از آن به جا مانده و بر اساس سال‌شمار است. [۸۰]

 

* مورخان قرن هشتم و نهم

در قرن هشتم و نهم مورخان و سفرنامه نویسان بسیاری عامل اوج گرفتن تاریخ نگاری در شمال آفریقا بودند.

ابوالعباس احمد (یا ابوعبداللّه محمد) بن عِذاری مَراکشی در حدود ۷۱۲ البیان المُغرِب فی أخبار (الاندلس) و المَغرب را بر اساس سال‌شمار نوشت که به تاریخ مفصّل فتوح در مغرب و اندلس تا ۶۶۷ می‌پردازد و از تاریخ‌های مهم و با ارزش این منطقه است. [۸۱]

ابوالحسن علی بن محمد بن احمد بن ابی زرع فاسی (متوفی ۷۲۶) مورخ مشهور دیگر این دوره است که به وی دو کتاب تاریخی نسبت داده‌اند: یکی الاَنیس المُطرِب بِرَوضْ القِرطاس فی أَخبار مُلوک المَغرب و تاریخ مدینةِ فاس که شامل تاریخ مغرب از ۱۴۵ تا ۷۲۶ است. [۸۲]

برخی آن را اثر ابومحمد صالح بن عبدالحَلیم غَرناطی، مشهور به ابن عبدالحلیم (متوفی ۷۰۸) دانسته‌اند؛ [۸۳] دیگری الذَخیرةِ السَّنیـّة فی تاریخ الدَولَة المَرینیـّة است که برخی آن را مجهول المؤلف دانسته‌اند. [۸۴] [۸۵]

از دیگر کتاب‌های تاریخی قرن هشتم است: الحُلَل الموشِیة فی ذِکر الاخبار المَراکشیّة که نویسنده ناشناسی در ۷۸۳ تألیف کرده است؛ [۸۶] [۸۷] مفاخر البَربَر که در ۷۱۲ تألیف شده است؛ [۸۸] بخش سوم کتاب أعمال الاعلام فیمَن بُوِیعَ قبلَ الاحتِلام من مُلوک الاسلام و ما یجرُّ ذلک من شِجعون الکلام از لسان الدین ابن خطیب (متوفی ۷۷۶) که تاریخ شمال آفریقا را تا آغاز حکومت عبدالمؤمن موحدی (۵۲۷ ـ ۵۵۸) نوشته است؛ [۸۹] بُغیة الرُوّاد فی ذِکر مُلوک بنی عبدالواد از ابوزکریا یحیی بن خَلدون (متوفی ۷۸۶) که از تاریخ‌های درباری و درباره تاریخ بنی زَیّان و بنی عبدالواد تا ۷۷۶ است. [۹۰] [۹۱]

 

* سفرنامه‌های قرن هشتم

در قرن هشتم سفرنامه‌هایی با اطلاعات تاریخی بسیار نوشته شد، از جمله: رحلة التجانی از ابومحمد عبداللّه بن محمد تِجانی (متوفی ۷۱۷)؛ مِلءُ العَیبَة بما جُمع بطولِ الغَیبَة فی الوجهة الوجیهَة الی الحرمین مکّة و طیِّبة از ابوعبداللّه محمد بن عمر بن محمد بن عمر سَبْتی، مشهور به ابن رُشَید (متوفی ۷۲۱)؛ [۹۲] تحفة النُظّار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار معروف به سفرنامه ابن بطوطه، از ابوعبداللّه محمد طنجی لَوّاتی (متوفی ۷۷۹) معروف به ابن بطوطه. [۹۳]

 

* مورخان مشهور قرن نهم

** ابن خلدون

در قرن نهم یکی از مورخان نامور جهان اسلام، عبدالرحمان ابن خلدون (متوفی ۸۰۸)، ظهور کرد.

او فلسفه تاریخ و شیوه‌های جدید تاریخ نگاری نقادانه را بر اساس حقایق و به دور از افسانه‌ها و حوادث غیرمنطقی به وجود آورد.

در مقدمه العِبَر و دیوانُ المبتدأ والخبر فی تاریخ العَرَب و البربر و مَنْ عاصَرَهُم مِن ذَوِی السلطان الاکبر، که به العبر معروف است، اندیشه‌های نو و دیدگاه‌هایش را در باره تاریخ و تاریخ نگاری بر اساس اصول علم الاجتماع نوشت. [۹۴]

او در تاریخ نگاری دگرگونی ایجاد کرد و تأثیر بسیاری بر مورخان بعدی گذاشت؛ ازین‌رو او را صاحب مکتب تاریخ نگاری می‌دانند. [۹۵] [۹۶]

 

** ابن قنفذ

در قرن نهم مورخان دیگری نیز ظهور کردند، از جمله: ابوالعباس احمد بن حسین بن الخطیب مشهور به ابن قُنفُذ (القنفذ) قُسَنطینی (متوفی ۸۱۰)، مؤلف الفارِسیّة فی مبادی الدولة الحَفصیّة به شیوه سال‌شماری که جزو اصیل‌ترین منابع تاریخ حَفصیان است. [۹۷]

 

** ابن شماع

ابوعبداللّه محمد بن احمد شَمّاع هَنتانی، معروف به ابن شمّاع (متوفی ح۸۷۳)، مؤلف الادلّة البیـّنة النورانیة فی مَفاخر الدولة الحفصیة بخزانة الحَضرةِ العَلیَّة الاءمامیة المُجاهدیة المتوکلیة در تاریخ بنی حَفص. [۹۸]

 

** زرکشی

ابوعبداللّه محمد بن ابراهیم لؤلؤی زَرْکشی (متوفی بعد از ۸۹۴)، مصنف تاریخ الدولَتین المُوحدیة والحَفصیة، به شیوه سال‌شماری و دربرگیرنده حوادث تاریخی از قرن ششم تا نهم. [۹۹]

 

** تنسی

ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه تنسی (متوفی ۸۹۹) مؤلف نظمُ الدر (ر) و العِقْیان فی بیان شَرف بنی زَیّان و ذکر ملوکهم الاعیان و من مَلِک مِن أسلافِهم فیما مَضی مِنَ الزمان.

 

* ادبا و فقهای مورخ

در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم برخی ادیبان و فقیهان تألیفاتی داشتند مشتمل بر داده‌ها و گزارش‌های تاریخی، و آثارشان از این جهت اهمیت فراوانی دارد، مانند ابوعبداللّه محمد بن عبدالکریم مُغیلی (متوفی ۹۰۹) و احمد بن یحیی وَ نْشَریسی (متوفی ۹۱۴) مؤلف المعیار. [۱۰۰] [۱۰۱] [۱۰۲]

 

فهرست منابع

  1. ابن ابّار، اِعتابُ الکُتّاب، چاپ صالح أشتر، دمشق ۱۳۸۰/۱۹۶۱.
  2. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.
  3. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت: دارمکتبة الحیاة (بی تا).
  4. ابن ابی الضَّیّاف، اتحاف اهل الزمان باخبار ملوک تونس و عهد الامان، تونس ۱۹۹۰.
  5. ابن ابی زرع، الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینة فاس، رباط ۱۹۷۲ الف.
  6. ابن ابی زرع، الذخیرة السنیة فی تاریخ الدولة المرینیة، رباط ۱۹۷۲ ب.
  7. ابن جلجل، طبقات الاطبّاء و الحکماء، چاپ فؤاد سید، قاهره ۱۹۵۵.
  8. ابن حماد، تاریخ فاطمیان: ترجمه کتاب اخبار ملوک بنی عبید و سیرتهم، ترجمه حجت اللّه جودکی، تهران ۱۳۷۸ ش.
  9. ابن خلدون (عبدالرحمان بن محمد)، المقدّمة، تونس ۱۹۸۹.
  10. ابن خلدون (یحیی بن محمد)، بغیة الرواد فی ذکر الملوک من بن ی عبدالواد، چاپ عبدالحمید حاجیات، الجزائر ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
  11. ابن رقیق، قطعة من تاریخ افریقیة و المغرب، چاپ عبداللّه حلی زیدان و عزالدین عمرموسی، بیروت ۱۹۹۰.
  12. ابن زیات، التشوف الی رجال التصوف، چاپ ادولف فور، رباط ۱۹۵۸.
  13. ابن سوده، دلیل مؤرّخ المغرب الاقصی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  14. ابن صاحب الصلاة، المنُّ بالامامة: تاریخ بلادالمغرب و الاندلس فی عهد الموحدین، چاپ عبدالهادی تازی، بیروت ۱۹۸۷.
  15. ابن صغیر، اخبارالائمة الرستمیین، چاپ محمدناصر و ابراهیم بحاز، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
  16. ابن عبدالحکم، کتاب فتوح مصر و اخبارها، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۶.
  17. ابن عذاری، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال، بیروت ۱۹۸۳.
  18. ابن قاضی، جذوة الاقتباس فی ذکر من حَلّ من الاعلام مدینة فاس، رباط ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
  19. ابن قُنفُذ، الفارسیة فی مبادی الدولة الحفصیة، چاپ محمد شاذلی نیفر و عبدالمجید ترکی، تونس ۱۹۶۸.
  20. محمد بن احمد ابوالعرب تمیمی، طبقات علماء افریقیة و تونس، چاپ علی شابّی و نعیم حسن یافی، تونس ۱۹۶۸.
  21. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.
  22. هادی روجی ادریس، الدولة الصنهاجیة: تاریخ افریقیة فی عهد بن ی زیری من القرن ۱۰ الی القرن ۱۲ م، نقله الی العربیة حمّادی ساحلی، بیروت ۱۹۹۲.
  23. روبر برونشویگ، تاریخ افریقیة فی العهد الحفصی، نقله الی العربیة حمادی ساحلی، بیروت ۱۹۸۸.
  24. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، حاجی خلیفه.
  25. عبداللّه بن محمد تجانی، رحلة التجانی، چاپ حسن حسنی عبدالوهاب، تونس ۱۳۷۷/۱۹۵۸.
  26. محمد حجّی، جولات تاریخیّة، بیروت ۱۹۹۵.
  27. حمدی عبدالمنعم محمد حسین، تاریخ المغرب و الاندلس فی عصر المرابطین: دولة علی بن یوسف المرابطی، اسکندریه ۱۹۸۶.
  28. محمد بن حارث خُشَنی، قضاة قرطبة و علماء افریقیة، چاپ عزت عطار حسینی، قاهره ۱۳۷۲.
  29. حسین خوجه، ذیل بشائر أهل الایمان بفتوحات آل عثمان، چاپ طاهر معموری، تونس ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
  30. عبدالرحمان بن محمد دباغ، معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان، اکمله و علق علیه ابوالفضل بن عیسی تنوخی، چاپ ابراهیم شبّوح، مصر ۱۳۸۸/۱۹۶۸، چاپ محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور، قاهره (۱۹۷۲).
  31. احمد بن سهل رازی، اخبار فخّ و خبر یحیی بن عبدالله و أخیه ادریس بن عبدالله: انتشار الحرکة الزیدیة فی الیمن و المغرب و الدیلم، چاپ ماهر جرّار، بیروت ۱۹۹۵.
  32. صادق زمزلی، اعلام تونسیّون، تقدیم و تعریب حمادی ساحلی، بیروت ۱۹۸۶.
  33. نیکلا زیاده، افریقیات، لندن ۱۹۹۱.
  34. سیدعبدالعزیز سالم، (المغرب فی) العصر الاسلامی، در المغرب الکبیر، (قاهره) ۱۹۶۶.
  35. فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، نقله الی العربیه محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  36. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، بیروت ۱۹۹۸.
  37. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.
  38. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، بیروت ۱۹۹۹.
  39. احمد بن خالد سلاوی، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصی، چاپ جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶.
  40. احمد بن سعید شماخی، کتاب السیر، چاپ احمد بن سعود سیابی، مسقط ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
  41. احمد مختار عبادی، فی تاریخ المغرب و الاندلس، بیروت ۱۹۷۸.
  42. عزالدین عمر موسی، الموحدون فی الغرب الاسلامی: تنظیماتهم و نظمهم، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
  43. احمد بن احمد غبرینی، عنوان الدرایة فیمن عرف من العلماء فی المائة السابعة ببجایة، چاپ عادل نویهض، بیروت ۱۹۷۹.
  44. محمد فاسی، «المورخان ابن ابی زرع و ابن عبدالحلیم»، تطوان، ش ۵ (۱۹۶۰).
  45. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  46. نعمان بن محمد قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، چاپ وداد قاضی، بیروت ۱۹۷۰.
  47. کتاب الحلل الموشیة فی ذکر الاخبار المراکشیة، چاپ سهیل زکار و عبدالقادر زمانه، دارالبیضاء ۱۹۷۹.
  48. کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.
  49. محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، فهرس الفهارس و الاثبات، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
  50. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ الادب الجغرافی العربی، نقله عن الروسیة صلاح الدین عثمان هاشم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
  51. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
  52. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.
  53. محمد محفوظ، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت ۱۹۸۲ـ۱۹۸۶.
  54. عبدالواحد بن علی مراکشی، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، چاپ محمدسعید عریان، قاهره ۱۳۶۸/۱۹۴۹.
  55. آغابن عوده مزاری، طلوع سعد السعود فی اخبار وهران و الجزائر و اسبانیا و فرنسا الی اواخر القرن التاسع عشر، چاپ یحیی بوعزیز، بیروت ۱۹۹۰.
  56. علی مصطفی مصراتی، مؤرّخون من لیبیا: مؤلفاتهم و مناهجهم، طرابلس ۱۳۹۸/۱۹۷۷.
  57. حسین مؤنس، فتح العرب للمغرب، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، (بی تا).
  58. حسین بن محمد ورثیلانی، نزهة الانظار فی فضل علم التّاریخ و الاخبار، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
  59. یحیی بن ابوبکر ورجلانی، کتاب السیرة و اخبارالائمة، چاپ عبدالرحمان ایوب، تونس ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
  60. محمد بن محمد وزیر، الحلل السندسیة فی الاخبار التونسیة، چاپ محمد حبیب هیله، بیروت ۱۹۸۵.
  61. فهرسة مخطوطات مرکز احمدبابا للتوثیق، چاپ سیدی عمر بن علی، لندن ۱۹۹۵.
  62. عبداللّه صالح فارسی، سیدسعید بن سلطان، زنگبار ۱۹۴۲.

 

پانویس

۱. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، ج۱، ص۱۹، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.

۲. ابن عبدالحکم، کتاب فتوح مصر و اخبارها، ج۱، ص۳۲۷ـ ۳۷۴، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۶.

۳. حسین مؤنس، فتح العرب للمغرب، ج۱، ص۳۰۱، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، (بی تا).

۴. احمد مختار عبادی، فی تاریخ المغرب و الاندلس، ج۱، ص۳۱۲، بیروت ۱۹۷۸.

۵. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۱، مقدمه بَکوش، ص۱۳، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۶. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، ج۱، ص۲۳، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.

۷. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۳، ص۳۱۰، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

۸. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۳، ص۳۱۲، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

۹. ابن عذاری، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، ج۱، ص۱۰۸، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال، بیروت ۱۹۸۳.

۱۰. عبدالرحمان بن محمد دباغ، معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان، ج۲، ص۵۸، اکمله و علق علیه ابوالفضل بن عیسی تنوخی، چاپ ابراهیم شبّوح، مصر ۱۳۸۸/۱۹۶۸، چاپ محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور، قاهره (۱۹۷۲).

۱۱. کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، چاپ عمر سعیدی، ج۴، قسم ۱، ص۱۲ـ۱۳، دمشق ۱۹۷۲.

۱۲. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، ج۱، ص۱۸۰، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.

۱۳. ابن عذاری، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، ج۱، ص۱۲۹، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال، بیروت ۱۹۸۳.

۱۴. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۴، ص۴۱۰ـ ۴۱۱، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

۱۵. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۱، ص۱۱۹، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

۱۶. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۳، ص۶۶، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

۱۷. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، ج۱، ص۹۱، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.

۱۸. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، ج۲، ص۳۳۷ـ ۳۳۸، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.

۱۹. ابن ابّار، اِعتابُ الکُتّاب، ج۱، ص۸۴، چاپ صالح أشتر، دمشق ۱۳۸۰/۱۹۶۱.

۲۰. ابن ابّار، اِعتابُ الکُتّاب، ج۱، ص۱۰۷، چاپ صالح أشتر، دمشق ۱۳۸۰/۱۹۶۱.

۲۱. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۱، مقدمه بکوش، ص۱۴، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۲۲. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، ج۱، ص۱۵، بیروت ۱۹۹۹.

۲۳. ابن صغیر، اخبارالائمة الرستمیین، ج۱، ص۱۵ـ۱۶، چاپ محمدناصر و ابراهیم بحاز، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.

۲۴. ابن صغیر، اخبارالائمة الرستمیین، ج۱، ص۲۰، چاپ محمدناصر و ابراهیم بحاز، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.

۲۵. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، ج۱، ص۳۷، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.

۲۶. احمد بن سهل رازی، اخبار فخّ و خبر یحیی بن عبدالله و أخیه ادریس بن عبدالله: انتشار الحرکة الزیدیة فی الیمن و المغرب و الدیلم، ج۱، ص۱۵، چاپ ماهر جرّار، بیروت ۱۹۹۵.

۲۷. محمد بن احمد ابوالعرب تمیمی، طبقات علماء افریقیة و تونس، ج۱، ص۲۰ـ ۲۲، چاپ علی شابّی و نعیم حسن یافی، تونس ۱۹۶۸.

۲۸. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، ج۱، ص۲۰ـ۲۲، بیروت ۱۹۹۹.

۲۹. محمد محفوظ، تراجم المؤلفین التونسیین، ج۳، ص۳۶۱، بیروت ۱۹۸۲ـ۱۹۸۶.

۳۰. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، ج۱، ص۲۱، بیروت ۱۹۹۹.

۳۱. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۱، مقدمه بکوش، ص۱۴، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۳۲. احمد مختار عبادی، فی تاریخ المغرب و الاندلس، ج۱، ص۳۱۸ـ۳۱۹، بیروت ۱۹۷۸.

۳۳. مقدمه حسینی، ص ۶، ج۱، ص۱۷۷ به بعد، محمد بن حارث خُشَنی، قضاة قرطبة و علماء افریقیة، چاپ عزت عطار حسینی، قاهره ۱۳۷۲.

۳۴. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، ج۳، ص۱۷، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.

۳۵. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، ج۱، ص۴۸، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.

۳۶. نعمان بن محمد قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، ج۱، ص۲۰، چاپ وداد قاضی، بیروت ۱۹۷۰.

۳۷. نعمان بن محمد قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، ج۱، ص۲۵، چاپ وداد قاضی، بیروت ۱۹۷۰.

۳۸. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، ج۳، ص۲۵، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.

۳۹. فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، ج۱، جزء۲، ص۲۴۰ـ۲۴۱، نقله الی العربیه محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

۴۰. ابن جلجل، طبقات الاطبّاء و الحکماء، ج۱، ص۸۸، چاپ فؤاد سید، قاهره ۱۹۵۵.

۴۱. ابن جلجل، طبقات الاطبّاء و الحکماء، ج۱، ص۹۰، چاپ فؤاد سید، قاهره ۱۹۵۵.

۴۲. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۴۸۲، چاپ نزار رضا، بیروت: دارمکتبة الحیاة (بی تا).

۴۳. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، ج۱، ص۲۶۶، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.

۴۴. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۱، ص۴۳، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۴۵. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۱، ص۲۰۲، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۴۶. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۲، ص۲۹۷، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۴۷. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، ج۲، ص۳۲۸ و جاهای دیگر، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.

۴۸. عبدالرحمان بن محمد دباغ، معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان، ج۲، ص۲۱۷ـ ۲۱۸، اکمله و علق علیه ابوالفضل بن عیسی تنوخی، چاپ ابراهیم شبّوح، مصر ۱۳۸۸/۱۹۶۸، چاپ محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور، قاهره (۱۹۷۲).

۴۹. عبداللّه بن محمد تجانی، رحلة التجانی، ج۱، ص۳۲، چاپ حسن حسنی عبدالوهاب، تونس ۱۳۷۷/۱۹۵۸.