تاریخ‌نگاری آفریقا (بخش دوم)

  • کد خبر: 1644
  • منبع خبر: دانشنامه جهان اسلام

خلاصه در آغاز قرن دهم منطقه شمال آفریقا به کشورهای لیبی و تونس و الجزایر و مغرب تجزیه شد و در ۹۸۱ شمال آفریقا به تمامی به دست عثمانی‌ها افتاد.


* آغاز قرن دهم

در آغاز قرن دهم منطقه شمال آفریقا به کشورهای لیبی و تونس و الجزایر و مغرب تجزیه شد و در ۹۸۱ شمال آفریقا به تمامی به دست عثمانی‌ها افتاد. [۱۰۳] [۱۰۴]

در این عصر تاریخ نگاری همانند سایر علوم به رکود گرایید. [۱۰۵] [۱۰۶]

بیشتر کتاب‌های تاریخی این دوره و تا سه قرن پس از آن، کم مایه و تقلیدی از کتاب‌های تاریخی پیشینیان و مشحون از واژه‌های عامیانه و محلی و اصطلاحات علمی ترکی و فرنگی بودند. [۱۰۷]

مردم شمال آفریقا در این دوره توجه چندانی به تاریخ نداشتند و آن را امری خنده‌دار می‌دانستند و حتی بعضی، تاریخ را ضد دین و اخلاق می‌شمردند. [۱۰۸] [۱۰۹] [۱۱۰]

در تونس، تاریخ نگاری را فعالیتی تجملی می‌دانستند. [۱۱۱] [۱۱۲]

احتمالاً سبب این بی توجهی به تاریخ، گرایش به تصوف و بیم از فرمان‌روایان حاکم بر منطقه بود. [۱۱۳]

این ترس باعث شد تا اغلب کسانی که در عصر حکومت عثمانی‌ها بر شمال آفریقا کتاب‌های تاریخی می‌نوشتند بیش‌تر به ستایش حاکمان وقت بپردازند یا در چارچوبی محدود ــ شامل تاریخ‌های محلی، تراجم، سفرنامه‌ها و کتاب‌های تقلیدی ــ حرکت کنند؛ ازین‌رو در این دوره مورخی یافت نمی‌شود که به تاریخ عمومی کشورهای شمال آفریقا پرداخته یا دید انتقادی داشته باشد. [۱۱۴] [۱۱۵]

شیوه کار تاریخ‌نگاران شمال آفریقا در دوره حکومت عثمانی‌ها چنین بود که تاریخ شمال آفریقا را از زمان فتوحات اسلامی تا عصر مؤلف در مقدمه می‌آوردند و آن‌گاه بخش اعظم کتاب را به ذکر حوادث دولت حاکم اختصاص می‌دادند. [۱۱۶]

به طور کلی کتاب‌های تاریخی از قرن دهم به بعد بسیار اندک‌اند و اغلب آن‌ها شمول و وسعت نظر لازم را ندارند. [۱۱۷]

 

* مورخان قرن دهم

بعضی از تاریخ‌نگاران قرن دهم عبارت‌اند از: ابوعبداللّه محمد بن احمد مِکناسی، مشهوربه ابن غازی (متوفی ۹۱۹)، مؤلف الرّوض الهَتون فی أخبار مِکناسة الزّیتون [۱۱۸] و ابوعبداللّه محمد بن علی بن عمر (متوفی ۹۶۹)، مشهور به ابن عَسکر، مؤلف دَوْحَةُ الناشر لِمحاسِن مَن کان بالمَغرب مِن مَشایخ القرن العاشر. [۱۱۹] [۱۲۰]

 

* مورخان قرن یازدهم

بعضی از مورخان قرن یازدهم این اشخاص بودند: ابن مَریم (متوفی ۱۰۲۰)، مؤلف البُستان فی ذکر الاولیاء و العُلماء بِتِلِمْسان [۱۲۱] [۱۲۲] (متوفی ۱۰۲۵)، مؤلف چندین اثر، از جمله سه کتاب دُرة الحِجِال فی (غُرَّة) أسماء الرجال، جَذوة الاقتباس فی ذکر مَن حَلَّ من الاعلام مَدینة فاس، و لَقْطُ الفرائد من لَفاظة حق الفوائد؛ [۱۲۳] عبدالعزیز فَشْتالی (متوفی ۱۰۳۱)، مؤلف مناهل الصفا؛ [۱۲۴] ابوالعباس احمدبابا تُنبکتی (متوفی ۱۰۳۶ یا ۱۰۳۲)، مؤلف نَیل الابـْتهاج بتَطریز (بتذییل) الدیباج؛ [۱۲۵] [۱۲۶] عبدالکریم بن فَکون (متوفی ۱۰۷۳)، مؤلف مَنشور الهدایة فی کشف حال من ادعی العلم و الولایة [۱۲۷] و ابوسالم عبداللّه بن محمد عَیّاشی (متوفی ۱۰۹۰)، مؤلف سفرنامه‌ای به نام ماء الموائد یا رحلة عیاشیه. [۱۲۸]

 

* مورخان قرن دوازدهم

بعضی از مورخان قرن دوازدهم عبارت‌اند از: محمد بن ابی القاسم رُعَینی قیروانی، مشهور به ابن دینار (متوفی بعد از ۱۱۱۰)، مؤلف المؤنس فی أخبار افریقیة و تونس که آن را در ۱۰۹۲ به قصد تکمیل الادلة البیـّنة النورانیة علی مفاخِر الدولة الحفصیة اثر ابن شَمّاع نوشت؛ [۱۲۹] محمد قُوَیسِم (متوفی ۱۱۱۴)، مؤلف سَمط اللال؛ [۱۳۰] محمد بن عبدالوهاب وزیر غَسّانی (متوفی ۱۱۱۹)، مؤلف رِحلة الوَزیر فی افتکاک الاسیر؛ [۱۳۱] ابوعبداللّه محمد بن خلیل بن غَلبون، مشهور به ابن غَلبون (متوفی ۱۱۳۵)، مؤلف التذکار فیمن مَلک طرابلس و ماکان بها من الاخَبار؛ [۱۳۲] احمد بِرْناز (متوفی ۱۱۳۸)، مؤلف الشُهب المُحرِقَة لِمَن ادّعی الاجتهاد لولا انقطاعهِ مِن أهل المَخْرَقَة؛ [۱۳۳] محمد صُغَیّر بن محمد بن عبداللّه بن علی افرانی مراکشی (متوفی ۱۱۳۹)، مؤلف نُزهَة الحادی بأخبارِ مُلوک القرنِ الحادی؛ [۱۳۴] [۱۳۵].

محمد بن محمد اندلسی، ملقب به وزیر السرّاج (متوفی ۱۱۴۹)، مؤلف الحُلَل السُندُسیّة فی الاخبار التُونسیـّة؛ [۱۳۶] ابوعبداللّه محمد بن میمون زَواوی جَزائری (متوفی بعد از ۱۱۵۹)، مؤلف التُحفَة المَرضیّة فی الدَولة البکداشیـّة (= البکتاشیة) فی بلادالجَزائر المَحْمیّة؛ [۱۳۷] حسین خوجه (متوفی ۱۱۴۵)، مؤلف بَشائر أهل الایمانِ بفتوحات آل عثمان و ذیل آن؛ [۱۳۸] [۱۳۹] محمد سَعاده (متوفی ۱۱۷۱)، مؤلف قُرة العَین؛ [۱۴۰] ابوعبداللّه محمد طیب بن عبد السلام حَسنی قادری (متوفی ۱۱۸۷)، مؤلف دو کتاب نشر المَثانی لاهل القَرن الحادی و الثانی و التقاط الدُرَر؛ [۱۴۱] و حسین بن محمد سعید وَرثیلانی (متوفی ۱۱۹۳)، نویسنده سفرنامه نُزهَة الاَنظار فی فَضل عِلم التاریخ و الاخَبار یا رحلة ورثیلانیة. [۱۴۲]

 

* قرن سیزدهم

در قرن سیزدهم مورخان از شیوه‌های پیشینیان پیروی می‌کردند و احیاناً عین مطالب آنان را با اندکی تغییر نقل می‌نمودند. [۱۴۳]

آثار آنان، همانند مورخان دو قرن گذشته، حاکی از نادانی و مشحون از تناقضات تاریخی و حشو و تکرار حوادث روشن تاریخی با اشتباهات فراوان و شگفتی انگیز است. [۱۴۴]

بیشتر مورخان قرن سیزدهم پیش از ابوالضَّیّاف (ادامه مقاله) به طبقه متوسط جامعه توجهی نداشته و به اهداف و اطماع کشورهای غربی کوچک‌ترین اشاره‌ای نکرده و صرفاً به دنبال تصنیف کتاب‌های تاریخی برای جلب رضایت حاکمان و گرفتن پاداش‌های مالی بوده‌اند. [۱۴۵]

 

* مورخان قرن سیزدهم

بارزترین مورخ شمال آفریقا در قرن سیزدهم احمد بن ابی الضَّیّاف (متوفی ۱۲۹۱) بود. [۱۴۶]

او، بر خلاف دیگران، تاریخ نگاری را دارای هدف می‌دانست و چاپلوسی را در تاریخ نگاری مذموم می‌شمرد. [۱۴۷]

اتحاف اهل الزمان باخبار مُلوک تُونس و عَهد الامان تألیف اوست.

 

* قرن چهاردهم

به تدریج در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم ارتباط با غربی‌ها بر تاریخ نگاری در شمال آفریقا تأثیر گذاشت و نیز درک سبک ابن خلدون و آشنایی با کتاب‌های او، عامل رشد تاریخ نگاری در آن‌جا شد.

این تغییر را در الکتاب الباشی اثر حمّودة بن محمد بن عبدالعزیز مشهور به ابومحمد باشی (متوفی ۱۲۰۲) و مقدمة اتحاف اهل الزمان اثر ابن ابی الضّیّاف (متوفی ۱۲۹۱) می‌توان دید.

تألیفات این دوره با آن‌که تاریخ محض نیستند، اطلاعات تاریخی بسیاری دارند.

 

* مورخان قرن چهاردهم

بعضی از مورخان این دوره عبارت‌اند از: محمد بن سَوده مَرّی (متوفی ۱۲۰۹)، صاحب الفهرسة؛ [۱۴۸] محمد بُوراس (متوفی بعد از ۱۲۲۲)، مؤلف مؤنس الاَحبّة فی أخبار جَرْبة؛ [۱۴۹] محمود مَقدیش (متوفی ۱۲۲۸)، مؤلف نُزهَة الانظار فی عَجائب التواریخ و الاخبار؛ [۱۵۰] ابوالقاسم بن احمد بن علی بن ابراهیم زَیّانی (متوفی ۱۲۴۹)، مؤلف سفرنامه‌ای به نام الترجمان الکبری فی أخبار المعمور براً و بحراً؛ [۱۵۱] [۱۵۲] محمد بن صالح بن علی بن عیسی کِنانی قیروانی (متوفی ۱۲۹۲)، مؤلف تَکمیل الصُلَحاء و الاعیان لمَعالم الایمان فی أَولیاءِ القَیروان؛ [۱۵۳] محمد اِکِنْسوس (متوفی ۱۲۹۴)، مؤلف الجیش العَرَمرَم الخُماسی فی دولة اولاد مولانا علی السجِلماسی؛ [۱۵۴] [۱۵۵] [۱۵۶].

محمد باجی مسعودی (متوفی ۱۲۹۷)، مؤلف الخلاصة النقیّة فی أُمراء افریقیـّة؛ [۱۵۷] [۱۵۸] خیرالدین تونسی چَرکَسی قفقازی (متوفی ۱۳۰۷)، مؤلف أقوم المسالک لمعرفة أحوال الممالک؛ [۱۵۹] [۱۶۰] محمد بَیرَم پنجم تونسی (متوفی ۱۳۰۷)، مؤلف صَفوة الاعتبار بمُستودَع الامصار و الاقطار؛ [۱۶۱] [۱۶۲] ابوالعباس احمد بن خالد ناصری سَلاوی (متوفی ۱۳۱۵)، مؤلف الاستقصا فی أخبار دول المَغرب الاقصی؛ [۱۶۳] محمد بن عثمان سُنوسی (متوفی ۱۳۱۸) مؤلف دو کتاب مُسامرة الظَریف بحُسن التعریف، و الرِحلة الحِجازیة؛ [۱۶۴] [۱۶۵] [۱۶۶] محمد بن یوسف زَیانی (متوفی بعد از ۱۳۲۰)، مؤلف دَلیل الحَیران و أنیس السَهران فی أخبار مَدینة وَهران؛ [۱۶۷] محمد بن عثمان حَشائِشی (متوفی ۱۳۳۰)، مؤلف سفرنامه‌ای به نام جَلاء الکَرب عن طرابلس الغرب. [۱۶۸]

 

غرب و مرکز آفریقا

در باره فن تاریخ نگاری در آفریقای زیرِ صحرا اطلاعات ناکافی است.

می‌توان نوشته‌های تاریخی این منطقه را در سه دسته گنجاند: تاریخ نگاری‌های متعارفِ مؤلفانِ مشهور؛ کتاب‌های رجال؛ گاه‌نگاری‌های مجهول المؤلف محلی و فهرست سلاطین.

احتمالاً محققان بومی، آثار منتشر نشده و مطالب دست نویس بیشتری در اختیار دارند.

 

* تاریخ نگاری‌های مؤلفانِ مشهور

** قدیم‌ترین‌ها

قدیم‌ترین تاریخ نگاری‌های منطقه متعلق به اواخر سده دهم است.

در بورنو امام الکبیر احمد بن فورطوا / فورطو به شرح دوازده سال نخست (۹۷۲ـ۹۸۴) حکومت سلطان اِدریس آلوما، حامی خود، پرداخت (چاپ و ترجمه د. لانگه، وقایع نامه ای سودانی: نبردهای ادریس آلوما در بورنو (۱۵۶۴ـ۱۵۷۶)، اشتوتگارت ۱۹۸۷).

به ادعای مؤلف، اثرش برگرفته از نوشته‌ای قدیم‌تر، متعلق به آغاز سده دهم، بوده است.

وی هم‌چنین گزارشی از لشکرکشی‌های این سلطان برای جنگ با کانم نوشته است (متن عربی، کانو ۱۹۳۲، ترجمه ر. پالمر، در خاطرات سودانی، لاگوس ۱۹۲۸).

این گزارش‌ها، به رغم جانبداری‌های آشکار، ارزش ویژه‌ای دارند، زیرا مؤلف شاهد روی‌دادهای آن دوره بوده است.

 

** سده یازدهم

در نیمه سده یازدهم، دو اثر تاریخی مهم در منطقه نیجر مرکزی تألیف شد: تاریخ السودان نوشته عبدالرحمان سعدی و تاریخ الفَتّاش فی اخبار البلدان و الجیوش و اکابر الناس از محمود کَعْتی. (ابن) المختار، نوه دختری کعتی، این اثر را تکمیل کرد (و هوداس آن را به فرانسوی ترجمه کرد و همراه با متن اصلی در ۱۳۶۱ ش /۱۹۸۱ به چاپ رساند).

این دو اثر عمدتاً در باره تاریخ امپراتوری سُنگای از اواسط قرن نهم تا پیروزی سعدیان در سال ۱۰۰۰ است؛ هر چند در تاریخ السودان شرح روی‌دادها تا ۱۰۶۵ ادامه یافته است. (این کتاب را نیز هوداس به فرانسوی ترجمه کرد و همراه با متن اصلی در ۱۳۶۱ ش / ۱۹۸۱ به چاپ رساند).

تاریخ پاشالق تمبوکتو از زمان پیروزی سعدیان تا حدود ۱۱۵۰، در دیوان الملوک فی سلاطین السودان که مجهول المؤلف است، شرح داده شده است (نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسوی، بخش عربی، ش ۵۲۵۹، گ ۸۸ ـ۱۵۲).

در ۱۱۶۴ مؤلفی گمنام، این تاریخ را با عنوان تذکرة النسیان فی اخبار ملوک السودان (چاپ و ترجمه ا. هوداس، پاریس ۱۸۹۹ـ۱۹۰۱) دوباره تدوین کرد.

تاریخ نگاری این دوره با اثر مولای قاسم بن مولای سلیمان که مشتمل بر سال‌های ۱۱۶۰ تا ۱۲۱۵ است، پایان می‌یابد (م. آبیتبول، متن اصلی و ترجمه آن را در تمبوکتو در نیمه سده هجدهم، در ۱۹۸۲ در پاریس به چاپ رسانده است).

 

** تاریخ نگاری موریتانی

سنّت تاریخ نگاری در منطقه جنوبی موریتانی و دره رود سنگال نیز وجود داشته که تا زمان حاضر فقط بخشی از آن شناسایی شده است.

ظاهراً، بیشتر این مطالب در سده‌های سیزدهم و چهاردهم / نوزدهم و بیستم نوشته شده‌اند.

ترجمه تاریخ‌های وَلاته (ایولاتن) و نِعمه (نما) به چاپ رسیده است (ترجمه پل مارتی، پاریس ۱۹۲۷).

اسماعیل هامه بسیاری از آثار کم اهمیت‌تر را ترجمه و در تواریخ موریتانی سنگال در ۱۳۲۹/ ۱۹۱۱ در پاریس چاپ کرده است.

یکی از این تواریخ در باره جهاد ناصرالدین الیَدالی در قرن یازدهم و دیگری در باره نسب شناسی، از موضوعات رایج در موریتانی، است که در آن‌جا ادعای تبار عربی و بخصوص شریفی موجب برخورداری از موقعیت اجتماعی برتر است.

شیخ موسی کَمَره (متوفی ۱۳۲۴ ش/ ۱۹۴۵)، تاریخ و دانش‌نامه مفصّلی از اقوام دره رود سنگال با عنوان زهور البساتین فی تاریخ السوادین نوشت.

قسمت‌هایی از این اثر به فرانسوی ترجمه و چاپ شده است و قرار است ژان اشمیتس بخش عمده‌ای از باقی مانده این اثر را در چهار مجلد انتشار دهد.

 

** جهاد عثمان دان فودیو

در سده‌های سیزدهم و چهاردهم/ نوزدهم و بیستم تاریخ نگاری در باره جهاد شیخ عثمان بن محمد فُودیه (عثمان دان فودیو) و حکومت اسلامی نشأت گرفته از آن افزایش یافت (این حکومت گاه به اشتباه «خلافت سوکوتو» نامیده شده است).

محمد بِلّو، پسر شیخ عثمان و فرمانده نظامی، نخستین تاریخ را در این باره، به نام انفاق المیسور فی تاریخ بلاد التکرور، در ۱۲۲۷ نوشت.

این اثر، گزارشی است از جهاد همراه با مطالب با ارزشی در باره تاریخ اسلام در ناحیه مرکزی بلاد سودان (س. ا. ج. وایتینگ، این اثر را در ۱۳۳۰ ش/ ۱۹۵۱ در لندن به چاپ رساند).

عبداللّه، برادر شیخ عثمان که مرثیه‌ها و اشعار بسیاری در تجلیل از پیروزی‌های جهاد سروده بود، پس از گردآوری اشعارش، آن‌ها را با ساختاری تاریخی و به شیوه سیره ابن هشام در ۱۲۲۸ به نام تزیین الورقات تدوین کرد (چاپ و ترجمه م. هسکت، ابیجان ۱۹۶۳).

 

** روضة الافکار

از نوشته‌های قدیمی دیگر می‌توان از کتاب روضة الافکار نوشته عبدالقادر بن مصطفی (متوفی ۱۲۸۰) نام برد [۱۶۹] که شامل گزارش معتبری از تاریخ گوبر/ کوبر در سده دوازدهم نیز می‌شود (ترجمه پالمر در مجله انجمن آفریقایی (۱۹۱۵ـ۱۹۱۶)).

بخش اعظم تاریخ این خاندان را، که مؤسس آن شیخ عثمان بود، وزیران سلاطین بعدی نوشتند.

جنید بن محمد بخاری، آخرین وزیر این خاندان، جامع‌ترین اثر را در این باره به نام ضبط المُلْتَقَطات من الاخبار المتفرقة فی المؤلَّفات نوشت (چاپ متن عربی در سوکوتو (بی تا.)؛ ترجمه هوسایی، ترهین فولانی، زاریا ۱۹۵۷).

 

** الحاج سعید

از آثاری که کمتر شناخته شده‌اند می‌توان از نوشته الحاج سعید با عنوان تقایید ممّا وصل الینا مِن احوال امراء المسلمین سلاطین حوسا (هوسا) یاد کرد.

وی به شرح روی‌دادها تا ۱۲۷۰ می‌پردازد (ا. هوداس، (ترجمه فرانسوی) بخش دوم این اثر را با نام تاریخ سوکوتو در پایان ترجمه (فرانسوی) اش از تذکرة النسیان آورده است).

در ۱۲۳۴ محمد سمبو بن احمد کولاوی کتاب کنزالاولاد و الذراری را نوشت که چاپ نشد.

این کتاب اثر مفصّل و ناهم‌گونی در باره تاریخ عمومی اسلام، سیره زهاد، نسب شناسی و تاریخ فولانیان است.

این کتاب، به سبب بی توجهی محققان سوکوتو به فراموشی سپرده شد. [۱۷۰]

 

** گزارش‌های محلی

از میان گزارش‌های محلی در باره جهاد و تبعاتِ آن، دو اثر منتشر نشده شایان ذکر است: تقیید الاخبار محمد زنگی در باره کانو (تألیف در ۱۲۸۴) [۱۷۱] و تألیف اخبار القرون احمد بن ابی بکر، معروف به امو ـ ایکوکورو (تألیف در ۱۳۳۰). [۱۷۲]

 

* کتاب‌های رجال

از کتب رجالی اندکی که بر جا مانده، این آثار شایان ذکر است:

مجموعه معروفی از رجال فقهای مالکیِ شمال و غرب آفریقا و اندلس به نام نیل الابتهاج بتطریز الدیباج، تألیف احمدبابا تنبکتی (متوفی ۱۰۳۶).

این اثر در حاشیه الدیباج المُذَهَّبِ ابن فرحون چاپ شده است و ضمیمه آن محسوب می‌شود (قاهره ۱۳۵۱/ ۱۹۳۲ـ۱۹۳۳).

احمد بابا، خلاصه‌ای به نام کفایة المحتاج لمعرفة مَنْ لیس فی الدیباج در ۱۰۱۲ نوشت که منتشر نشده است.

محمد عبداللّه بن ابی بکر الصدیق البَرِّتَیلی/ البَرتِلی، از محققان ولاته، فتح الشکور فی معرفة اعیان علماء التکرور را در ۱۲۱۴ نوشت (چاپ محمد ابراهیم کتّانی و محمد حجّی، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱) که زندگی‌نامه علما و اولیای موریتانی جنوبی و ناحیه مرکزی نیجر است.

ابوبکر بن احمد ولاتی (متوفی ۱۳۳۵/ ۱۹۱۷) بر این اثر ذیلی با عنوان مِنَح الرَّب الغَفور فی ما اَهْمَلَهُ صاحب فتح الشکور نوشت که نسخه منحصر به فرد آن در «مرکز اسناد و تحقیقات احمد بابا» در تمبوکتو به شماره ۶۶۹ موجود است.

این اثر از کتاب رجالی فراتر است و آمیزه‌ای از این نوع تاریخ نگاری و ضبط وقایع سالانه («حَوْلیّات») است.

این کتاب در باره تاریخ موریتانی جنوبی و مالی شمالی در قرن سیزدهم/ نوزدهم اطلاعات سودمندی دارد.

از جمله آثار این مجموعه است: ازالة الرَیب نوشته احمدبوالاعراف، و السعادة الابدیة تألیف احمد بابِر اَروانی.

 

* گاه‌نگاری‌های محلی

آثاری از این قبیل در منطقه سودان مرکزی موجود است (به ویژه در نیجر و نیجریه فعلی). [۱۷۳] اکثر این نوشته‌ها به عربی است، اما مطالبی نیز به زبان‌های هوسایی، نوپه و کنوری دارد.

از مشهورترین این آثار، گاه نگاری‌های اَغَدَس/ آگادس متعلق به دوره ۸۰۹ـ۱۳۰۷ و وقایع نگاری‌های کانوست.

 

فهرست منابع

  1. ابن ابّار، اِعتابُ الکُتّاب، چاپ صالح أشتر، دمشق ۱۳۸۰/۱۹۶۱.
  2. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.
  3. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت: دارمکتبة الحیاة (بی تا).
  4. ابن ابی الضَّیّاف، اتحاف اهل الزمان باخبار ملوک تونس و عهد الامان، تونس ۱۹۹۰.
  5. ابن ابی زرع، الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینة فاس، رباط ۱۹۷۲ الف.
  6. ابن ابی زرع، الذخیرة السنیة فی تاریخ الدولة المرینیة، رباط ۱۹۷۲ ب.
  7. ابن جلجل، طبقات الاطبّاء و الحکماء، چاپ فؤاد سید، قاهره ۱۹۵۵.
  8. ابن حماد، تاریخ فاطمیان: ترجمه کتاب اخبار ملوک بنی عبید و سیرتهم، ترجمه حجت اللّه جودکی، تهران ۱۳۷۸ ش.
  9. ابن خلدون (عبدالرحمان بن محمد)، المقدّمة، تونس ۱۹۸۹.
  10. ابن خلدون (یحیی بن محمد)، بغیة الرواد فی ذکر الملوک من بن ی عبدالواد، چاپ عبدالحمید حاجیات، الجزائر ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
  11. ابن رقیق، قطعة من تاریخ افریقیة و المغرب، چاپ عبداللّه حلی زیدان و عزالدین عمرموسی، بیروت ۱۹۹۰.
  12. ابن زیات، التشوف الی رجال التصوف، چاپ ادولف فور، رباط ۱۹۵۸.
  13. ابن سوده، دلیل مؤرّخ المغرب الاقصی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  14. ابن صاحب الصلاة، المنُّ بالامامة: تاریخ بلادالمغرب و الاندلس فی عهد الموحدین، چاپ عبدالهادی تازی، بیروت ۱۹۸۷.
  15. ابن صغیر، اخبارالائمة الرستمیین، چاپ محمدناصر و ابراهیم بحاز، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
  16. ابن عبدالحکم، کتاب فتوح مصر و اخبارها، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۶.
  17. ابن عذاری، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال، بیروت ۱۹۸۳.
  18. ابن قاضی، جذوة الاقتباس فی ذکر من حَلّ من الاعلام مدینة فاس، رباط ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
  19. ابن قُنفُذ، الفارسیة فی مبادی الدولة الحفصیة، چاپ محمد شاذلی نیفر و عبدالمجید ترکی، تونس ۱۹۶۸.
  20. محمد بن احمد ابوالعرب تمیمی، طبقات علماء افریقیة و تونس، چاپ علی شابّی و نعیم حسن یافی، تونس ۱۹۶۸.
  21. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.
  22. هادی روجی ادریس، الدولة الصنهاجیة: تاریخ افریقیة فی عهد بن ی زیری من القرن ۱۰ الی القرن ۱۲ م، نقله الی العربیة حمّادی ساحلی، بیروت ۱۹۹۲.
  23. روبر برونشویگ، تاریخ افریقیة فی العهد الحفصی، نقله الی العربیة حمادی ساحلی، بیروت ۱۹۸۸.
  24. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، حاجی خلیفه.
  25. عبداللّه بن محمد تجانی، رحلة التجانی، چاپ حسن حسنی عبدالوهاب، تونس ۱۳۷۷/۱۹۵۸.
  26. محمد حجّی، جولات تاریخیّة، بیروت ۱۹۹۵.
  27. حمدی عبدالمنعم محمد حسین، تاریخ المغرب و الاندلس فی عصر المرابطین: دولة علی بن یوسف المرابطی، اسکندریه ۱۹۸۶.
  28. محمد بن حارث خُشَنی، قضاة قرطبة و علماء افریقیة، چاپ عزت عطار حسینی، قاهره ۱۳۷۲.
  29. حسین خوجه، ذیل بشائر أهل الایمان بفتوحات آل عثمان، چاپ طاهر معموری، تونس ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
  30. عبدالرحمان بن محمد دباغ، معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان، اکمله و علق علیه ابوالفضل بن عیسی تنوخی، چاپ ابراهیم شبّوح، مصر ۱۳۸۸/۱۹۶۸، چاپ محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور، قاهره (۱۹۷۲).
  31. احمد بن سهل رازی، اخبار فخّ و خبر یحیی بن عبدالله و أخیه ادریس بن عبدالله: انتشار الحرکة الزیدیة فی الیمن و المغرب و الدیلم، چاپ ماهر جرّار، بیروت ۱۹۹۵.
  32. صادق زمزلی، اعلام تونسیّون، تقدیم و تعریب حمادی ساحلی، بیروت ۱۹۸۶.
  33. نیکلا زیاده، افریقیات، لندن ۱۹۹۱.
  34. سیدعبدالعزیز سالم، (المغرب فی) العصر الاسلامی، در المغرب الکبیر، (قاهره) ۱۹۶۶.
  35. فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، نقله الی العربیه محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  36. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، بیروت ۱۹۹۸.
  37. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.
  38. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، بیروت ۱۹۹۹.
  39. احمد بن خالد سلاوی، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصی، چاپ جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶.
  40. احمد بن سعید شماخی، کتاب السیر، چاپ احمد بن سعود سیابی، مسقط ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
  41. احمد مختار عبادی، فی تاریخ المغرب و الاندلس، بیروت ۱۹۷۸.
  42. عزالدین عمر موسی، الموحدون فی الغرب الاسلامی: تنظیماتهم و نظمهم، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
  43. احمد بن احمد غبرینی، عنوان الدرایة فیمن عرف من العلماء فی المائة السابعة ببجایة، چاپ عادل نویهض، بیروت ۱۹۷۹.
  44. محمد فاسی، «المورخان ابن ابی زرع و ابن عبدالحلیم»، تطوان، ش ۵ (۱۹۶۰).
  45. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  46. نعمان بن محمد قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، چاپ وداد قاضی، بیروت ۱۹۷۰.
  47. کتاب الحلل الموشیة فی ذکر الاخبار المراکشیة، چاپ سهیل زکار و عبدالقادر زمانه، دارالبیضاء ۱۹۷۹.
  48. کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.
  49. محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، فهرس الفهارس و الاثبات، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
  50. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ الادب الجغرافی العربی، نقله عن الروسیة صلاح الدین عثمان هاشم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
  51. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
  52. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.
  53. محمد محفوظ، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت ۱۹۸۲ـ۱۹۸۶.
  54. عبدالواحد بن علی مراکشی، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، چاپ محمدسعید عریان، قاهره ۱۳۶۸/۱۹۴۹.
  55. آغابن عوده مزاری، طلوع سعد السعود فی اخبار وهران و الجزائر و اسبانیا و فرنسا الی اواخر القرن التاسع عشر، چاپ یحیی بوعزیز، بیروت ۱۹۹۰.
  56. علی مصطفی مصراتی، مؤرّخون من لیبیا: مؤلفاتهم و مناهجهم، طرابلس ۱۳۹۸/۱۹۷۷.
  57. حسین مؤنس، فتح العرب للمغرب، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، (بی تا).
  58. حسین بن محمد ورثیلانی، نزهة الانظار فی فضل علم التّاریخ و الاخبار، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
  59. یحیی بن ابوبکر ورجلانی، کتاب السیرة و اخبارالائمة، چاپ عبدالرحمان ایوب، تونس ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
  60. محمد بن محمد وزیر، الحلل السندسیة فی الاخبار التونسیة، چاپ محمد حبیب هیله، بیروت ۱۹۸۵.
  61. فهرسة مخطوطات مرکز احمدبابا للتوثیق، چاپ سیدی عمر بن علی، لندن ۱۹۹۵.
  62. عبداللّه صالح فارسی، سیدسعید بن سلطان، زنگبار ۱۹۴۲.

 

پانویس

۱۰۳. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، ج۱، ص۲۰، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.

۱۰۴. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، ج۱، ص۲۲، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.

۱۰۵. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، ج۱، ص۲۷ـ ۲۸، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.

۱۰۶. حسین خوجه، ذیل بشائر أهل الایمان بفتوحات آل عثمان، ج۱، ص۳۸، چاپ طاهر معموری، تونس ۱۳۹۵/۱۹۷۵.

۱۰۷. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، ج۱، ص۷۷، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.

۱۰۸. حسین بن محمد ورثیلانی، نزهة الانظار فی فضل علم التّاریخ و الاخبار، ج۱، ص۵۹۷، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.

۱۰۹. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، ج۱، ص۳۸، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.

۱۱۰. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۲۱ـ۳۲۲، بیروت ۱۹۹۸.

۱۱۱. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۲۲، بیروت ۱۹۹۸.

۱۱۲. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۲۴، بیروت ۱۹۹۸.

۱۱۳. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۲۲، بیروت ۱۹۹۸.

۱۱۴. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۲۲، بیروت ۱۹۹۸.

۱۱۵. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۲۴، بیروت ۱۹۹۸.

۱۱۶. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، ج۱، ص۵۴۸، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.

۱۱۷. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، ج۱، ص۵۷۵، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.

۱۱۸. محمد حجّی، جولات تاریخیّة، ج۱، ص۱۵، بیروت ۱۹۹۵.

۱۱۹. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، ج۱، ص۱۶۰، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.

۱۲۰. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، ج۱، ص۱۶۳ـ۱۶۴، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.

۱۲۱. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، ج۱، ص۲۹۹ـ۳۰۰، بیروت ۱۹۹۹.

۱۲۲. نعمان بن محمد قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، چاپ وداد قاضی، بیروت ۱۹۷۰.

۱۲۳. ابن قاضی، جذوة الاقتباس فی ذکر من حَلّ من الاعلام مدینة فاس ، قسم ۱، مقدمه ناشر، ص ۵رباط ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.

۱۲۴. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، ج۱، ص۸۰ ـ۸۱، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.

۱۲۵. محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، فهرس الفهارس و الاثبات، ج۱، ص۱۱۳، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.

۱۲۶. محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، فهرس الفهارس و الاثبات، ج۱، ص۱۱۴، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.

۱۲۷. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، ج۲، ص۳۵۵، بیروت ۱۹۹۸.

۱۲۸. محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، فهرس الفهارس و الاثبات، ج۲،