تاریخ‌نگاری آفریقا (بخش سوم)

  • کد خبر: 1646
  • منبع خبر: دانشنامه جهان اسلام

خلاصه در غرب و در محلی که امروزه جمهوری غنا قرار دارد، سنّت تاریخ نگاری محلی به زبان عربی وجود دارد که قدمت آن به نیمه سده دوازدهم/ هجدهم می‌رسد. بسیاری از آن‌ها در تاریخ نگاری‌های گونجه (کیمبریج ۱۹۸۶) اثر ایور ویلکس و دیگران چاپ شده است.


** فهرست سلاطین

امروزه، چندین فهرست از سلاطین کانو بر جا مانده که در سده سیزدهم تدوین شده است و حداقل یکی از آن‌ها مطالب روایی و داستانی دارد.

فهرست‌های سلاطین کانو با باگائودا (ظاهراً مربوط به سده پنجم) آغاز می‌شود و با ذکر مدت حکومت آنان، بدون گاه شماری دقیق، به فهرست سلاطینی ختم می‌شود که نامشان مکتوب شده بوده است.

در اوایل قرن سیزدهم/ اواخر قرن نوزدهم، نویسنده‌ای گمنام، که احتمالاً مقامی درباری داشته، مطالبی نوشته که به تاریخ کانو مشهور است.

این اثر که بر اساس مطالب فهرست سلاطین تنظیم شده، فقط به ذکر مدت حکومت سلاطین مختلف بسنده کرده است و ترتیب زمانی ندارد. تاریخ کانو با داستان‌های افسانه‌ای (احتمالاً در سده پنجم) آغاز می‌شود و تا حکومت محمد بلّو (۱۳۰۰ـ۱۳۰۹) ادامه می‌یابد.

به فهرست سلاطین، مطالبی در باره تشکیلات اداری سلطان نشین کانو، تاریخ اسلام و روابط خارجی کانو، ضمیمه شده است.

ظاهراً منبع این اطلاعات بیش‌تر شفاهی بوده است و سبک فردی آن خاست‌گاه هوسایی مؤلف را نشان می‌دهد.

این اثر به عربی برگردانده نشده، اما پالمر آن را به انگلیسی و زیر نظر روپرت ایست به هوسایی ترجمه کرده است.

آدم نَهَ ـ مَعَجی در الاِعلان بِتَأریخ کانو (۱۳۱۲ـ۱۳۱۳ ش/ ۱۹۳۳ـ ۱۹۳۴) از منابعی مشابه سود جسته است.

ابوبکر دوکاجی، روی‌دادهای ۱۲۳۴/ ۱۸۱۹ تا دهه ۱۳۷۰ ش/ ۱۹۵۰ را به زبان هوسایی و با عنوان تاریخ کانو (زاریا ۱۹۵۹) تألیف کرد.

در کاتسینا نیز سنّت نگارش فهرست سلاطین وجود داشت، [۱۷۴] هر چند در مقایسه با تاریخ کانو، تاریخی مشروح در این منطقه نوشته نشد.

 

** بورنو

در بورنو نیز فهرستی از سلاطین قرن پنجم [۱۷۵] و بسیاری از روایت‌های تاریخی مجهول المؤلف و مختصر و بدون تاریخ در دسترس است که برخی از آن‌ها به اجبار یا به درخواست مقامات استعماری نوشته شده است.

 

** ماندارا

ماندارا، همسایه بورنو، نیز تاریخ نگاری خاص خود را دارد [۱۷۶] (این تاریخ‌ها در الدیریج محمدو، قلمرو واندالا یا ماندارا تا سده نوزدهم، چاپ جدید، توکیو ۱۹۸۲، منتشر شده است).

 

** جمهوری غنا

در غرب و در محلی که امروزه جمهوری غنا قرار دارد، سنّت تاریخ نگاری محلی به زبان عربی وجود دارد که قدمت آن به نیمه سده دوازدهم/ هجدهم می‌رسد.

بسیاری از آن‌ها در تاریخ نگاری‌های گونجه (کیمبریج ۱۹۸۶) اثر ایور ویلکس و دیگران چاپ شده است.

تاریخ نگاری‌های خلاصه دیگر، در باره حکومت‌های شمال غنا، در وا و واله (کیمبریج ۱۹۸۹) اثر ویلکس منتشر شده است.

در ۱۳۷۱ ش/ ۱۹۹۲، س. پیلاشویچ در فتح زَبَرمه در شمال غنا و ولتای علیا، تاریخ نگاری‌های هوسایی در باره هجوم زبرمه به شمال غنا در اوایل سده سیزدهم/ اواخر سده نوزدهم را در ورشو به چاپ رساند.

 

** غرب سودان

در منطقه غرب سودان، تاریخ نگاری‌های محلی گمنامی وجود دارد که به مناطقی از قبیل فوتا جالون و فوتا تورو و نیز در مرکز اسناد و تحقیقات احمد بابا، در تمبوکتو نگهداری می‌شوند.

در منطقه نیجر میانی و جنوب موریتانی نیز سنّت ثبت و ضبط درگذشتگان و روی‌دادهای مهم وجود داشته است که در فصول متأخر تاریخ السودان نوشته سعدی منعکس است، در عین حال‌ به طور مستقل نیز در دسترس است.

 

شرق آفریقا

پیش از قرن سیزدهم، اسلام به جنوب دشت‌های واقع در پایین اتیوپی راه نیافته بود.

حتی در باره تاریخ نواحی ساحلی اطلاعات اندکی در دست است.

 

* حکایت کنندگان

آگاتارخید کنیدوسی، استرابو/ استرابون، پلینی، بطلمیوس، کوسماس اندیکوپلوست در این باره به اشاره‌های مختصری بسنده کرده‌اند که در پریپلوس دریای اریتره (تألیف: ح پنجاه میلادی) مفصّل‌تر توصیف شده است.

جاحظ، نخستین مؤلف عرب است که در عبارت‌های کوتاه در باره مردم پمبا و زنگ‌بار گزارش تاریخی می‌دهد.

ادریسی و مسعودی و ابن بطوطه، مهم‌ترین گزارش‌های تاریخی را همراه با اشاراتی حکایت‌گونه از بزرگ بن شهریار رامهرمزی ارائه داده‌اند.

 

* قدیم‌ترین سند محلی

قدیم‌ترین سند محلی فقط به زبان پرتغالی و به نام تاریخ سلسله کلوه به تدوین ژوائو باروش موجود است.

این تاریخ، گزارشی از تأسیس سلطان نشین کِلوَه و سلاطین آن از سده چهارم تا حدود ۹۱۱ است.

این متن در اصل به زبان عربی بوده است.

 

* السلوة فی اخبار کلوه

کتاب السلوة فی اخبار کلوة، نسخه خطی کتابخانه بریتانیا به شماره ۲۶۶۶. یا متعلق به سده سیزدهم، مشتمل است بر تاریخ این خاندان تا حدود ۹۵۷.

این اثر را سلطان بَرغاش در ۱۲۹۴/ ۱۸۷۷ به سر جان کرک اهدا کرد.

این اثر، که مانند سند پرتغالی جاافتادگی دارد، گزارشی از این خاندان است.

بعدها، موریس، تاجر فرانسویِ برده، این تاریخ را در دهه ۱۱۸۴/۱۷۷۰ نقل کرد که در رودس هاوس، آکسفورد و در آرشیو فرانسه نگهداری می‌شود.

بنا بر تاریخ پایت، سلطان نشین مجمع الجزایر لامو در ۶۰۰ میلادی تأسیس شده است.

این سند به طرزی نامتعارف به ذکر تمامی اولاد ذکور هر سلطان تا ۱۲۲۴/ ۱۸۰۹ می‌پردازد.

 

* الکواکب الدُّریه و الزنوج

دو تاریخ قدیمی به زبان عربی، الکواکب الدُّریه (منتشر نشده) و کتاب الزُنوج (چاپ ا. چروللی)، از گزارش‌هایی به سبک و سیاق عربی برگرفته شدند که در اصل مغشوش و از لحاظ تاریخی کم ارزش بودند و فقط نمونه‌هایی از تاریخ گذشته‌اند.

ریچی که تاریخ دودمان مزروعی مومباسا را چاپ کرده، این دو تاریخ را نیز به چاپ رسانده است.

تاریخ مزروعی را شیخ امین بن علی مزروعی، قاضی القضات سابق ساحل کنیا، در حدود ۱۳۲۴ ش/ ۱۹۴۵ از روی اسناد خانوادگی نوشته است.

در پایان سده سیزدهم/ نوزدهم، بوتنر و ولتن مطالب پراکنده و کوتاهی به زبان سواحلی در باره لامو، کوا و جزیره مافیا و هم‌چنین روایات شفاهی ساحل تانزانیا را جمع آوری کردند.

در دهه ۱۳۱۰ ش/ ۱۹۳۰، به فرمان دولت، بسیاری از اقوال شفاهی به زبان سواحلی در تانگانیکا، گردآوری شد.

 

* تاریخ زنگبار

تاریخ زنگبار تألیف سر جان گری، مطالبی به زبان سواحلی قدیم در باره زنگبار و پمبا دارد.

در جنوب این منطقه، هیچ‌گونه سند محلی در باره موزامبیک گزارش نشده است، اما آلیبرت برخی از روایت‌های تاریخی در باره جزایر کومور را به زبان عربی و سواحلی، منتشر یا فهرست کرده است.

همه این نوشته‌ها در باره دودمان‌ها و سرنوشت سلاطین است و گاه در مورد شیوه‌های بازرگانی و تجارت یا اقتصاد، مطالبی اجمالی در آن‌ها آورده است.

از نظر مردم سواحلی زبان، ادبیات بیش‌تر شامل شعر، حماسه، تاریخ و غزل است.

وایتلی، ناپرت و دیگران مطالب بسیاری از این نوع ادبیات را منتشر کرده‌اند.

آلن در دهه ۱۳۴۰ ش /۱۹۶۰ از بسیاری از مجموعه‌های خصوصی نسخ خطی به زبان‌های سواحلی و عربی، عکس‌برداری کرد.

نتایج این تحقیقات در کتابخانه دانشگاه دارالسلام نگهداری می‌شوند و نسخه‌هایی از آن‌ها در لندن در اختیار مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی قرار گرفته که شامل نوزده مجلد بزرگ است.

این نسخ با وجود داشتن مطالب متنوع توجه محققان را جلب نکرد.

بایگانی زنگبار حدود سیصد نسخه خطی به زبان عربی از کتابخانه سلاطین پیشین در اختیار دارد.

این نسخ که هیچ‌گونه فهرستی ندارند، تاکنون بررسی نشده‌اند.

جان واکر در مقالاتش در گاه شمار سکه شناسی (۱۹۳۶ـ ۱۹۳۸) مسکوکات سلاطین کِلوَه و نیز مسکوکات زنگبار و موگادیشو را در مجله‌ای دیگر مشخص کرد.

میچل براون نیز سکه‌های رایج در پمبا را شناسایی کرد.

کاوش‌های باستان شناختی هورتون در متمبوه مکو و جزیره پمبا و جزیره شانگا در نزدیکی ساحل لامو و جزیره تومباتو در نزدیکی ساحل زنگبار، روی‌دادهای تاریخی را روشن‌تر ساخت.

سفالینه‌های به دست آمده از این مناطق حاکی از پیوندهای محکم با ادوار ساسانی ـ اسلامی است و سکه‌های پیدا شده ارتباط این سلطان نشینان را با امیران سند در قرن دوم و حکام فاطمی قاهره در سده‌های چهارم و پنجم نشان می‌دهد.

دینارهایی متعلق به فاطمیان در نزدیکی ساحل ماداگاسکار به دست آمده که احتمالاً متعلق به یک کشتی غرق شده در آن دوره بوده است.

اکنون معلوم شده است که ورود اسلام به کنیا و تانزانیا قطعاً حدود قرن دوم بوده و نه سه یا چهار قرن بعد؛ ازین‌رو، در گاه نگاری‌هایی که بر مبنای باستان شناسی کرکمن در کنیا و چیتیک در کنیا و تانزانیا انجام گرفته باید تجدید نظر شود.

وجود ظروف سفالین ساسانی ـ اسلامی که در بیش از بیست منطقه لامو به دست آمده حاکی از ارتباط تجاری با سیراف و ایران است.

از باستان شناسی و سکه شناسی موزامبیک اطلاعات چندانی در دست نیست.

منابع اصلی در باره این منطقه گزارش‌های پرتغالی‌ها در قرن دهم/ شانزدهم و قرن‌های بعد است که بیش‌تر آن‌ها به اهتمام آ. دا سیلوا رگو بوده است.

 

فهرست منابع

  1. ابن ابّار، اِعتابُ الکُتّاب، چاپ صالح أشتر، دمشق ۱۳۸۰/۱۹۶۱.
  2. ابن ابّار، کتاب الحُلة السیراء، چاپ حسین مؤنس، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴.
  3. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت: دارمکتبة الحیاة (بی تا).
  4. ابن ابی الضَّیّاف، اتحاف اهل الزمان باخبار ملوک تونس و عهد الامان، تونس ۱۹۹۰.
  5. ابن ابی زرع، الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینة فاس، رباط ۱۹۷۲ الف.
  6. ابن ابی زرع، الذخیرة السنیة فی تاریخ الدولة المرینیة، رباط ۱۹۷۲ ب.
  7. ابن جلجل، طبقات الاطبّاء و الحکماء، چاپ فؤاد سید، قاهره ۱۹۵۵.
  8. ابن حماد، تاریخ فاطمیان: ترجمه کتاب اخبار ملوک بنی عبید و سیرتهم، ترجمه حجت اللّه جودکی، تهران ۱۳۷۸ ش.
  9. ابن خلدون (عبدالرحمان بن محمد)، المقدّمة، تونس ۱۹۸۹.
  10. ابن خلدون (یحیی بن محمد)، بغیة الرواد فی ذکر الملوک من بن ی عبدالواد، چاپ عبدالحمید حاجیات، الجزائر ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
  11. ابن رقیق، قطعة من تاریخ افریقیة و المغرب، چاپ عبداللّه حلی زیدان و عزالدین عمرموسی، بیروت ۱۹۹۰.
  12. ابن زیات، التشوف الی رجال التصوف، چاپ ادولف فور، رباط ۱۹۵۸.
  13. ابن سوده، دلیل مؤرّخ المغرب الاقصی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  14. ابن صاحب الصلاة، المنُّ بالامامة: تاریخ بلادالمغرب و الاندلس فی عهد الموحدین، چاپ عبدالهادی تازی، بیروت ۱۹۸۷.
  15. ابن صغیر، اخبارالائمة الرستمیین، چاپ محمدناصر و ابراهیم بحاز، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
  16. ابن عبدالحکم، کتاب فتوح مصر و اخبارها، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۶.
  17. ابن عذاری، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال، بیروت ۱۹۸۳.
  18. ابن قاضی، جذوة الاقتباس فی ذکر من حَلّ من الاعلام مدینة فاس، رباط ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
  19. ابن قُنفُذ، الفارسیة فی مبادی الدولة الحفصیة، چاپ محمد شاذلی نیفر و عبدالمجید ترکی، تونس ۱۹۶۸.
  20. محمد بن احمد ابوالعرب تمیمی، طبقات علماء افریقیة و تونس، چاپ علی شابّی و نعیم حسن یافی، تونس ۱۹۶۸.
  21. احمد عبدالسلام، المورّخون التونسیّون فی القرون ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ م: رسالة فی تاریخ الثقافة، نقلها من الفرنسیة الی العربیة احمد عبدالسلام و عبدالرزاق حلیوی، تونس ۱۹۹۳.
  22. هادی روجی ادریس، الدولة الصنهاجیة: تاریخ افریقیة فی عهد بن ی زیری من القرن ۱۰ الی القرن ۱۲ م، نقله الی العربیة حمّادی ساحلی، بیروت ۱۹۹۲.
  23. روبر برونشویگ، تاریخ افریقیة فی العهد الحفصی، نقله الی العربیة حمادی ساحلی، بیروت ۱۹۸۸.
  24. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، حاجی خلیفه.
  25. عبداللّه بن محمد تجانی، رحلة التجانی، چاپ حسن حسنی عبدالوهاب، تونس ۱۳۷۷/۱۹۵۸.
  26. محمد حجّی، جولات تاریخیّة، بیروت ۱۹۹۵.
  27. حمدی عبدالمنعم محمد حسین، تاریخ المغرب و الاندلس فی عصر المرابطین: دولة علی بن یوسف المرابطی، اسکندریه ۱۹۸۶.
  28. محمد بن حارث خُشَنی، قضاة قرطبة و علماء افریقیة، چاپ عزت عطار حسینی، قاهره ۱۳۷۲.
  29. حسین خوجه، ذیل بشائر أهل الایمان بفتوحات آل عثمان، چاپ طاهر معموری، تونس ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
  30. عبدالرحمان بن محمد دباغ، معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان، اکمله و علق علیه ابوالفضل بن عیسی تنوخی، چاپ ابراهیم شبّوح، مصر ۱۳۸۸/۱۹۶۸، چاپ محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور، قاهره (۱۹۷۲).
  31. احمد بن سهل رازی، اخبار فخّ و خبر یحیی بن عبدالله و أخیه ادریس بن عبدالله: انتشار الحرکة الزیدیة فی الیمن و المغرب و الدیلم، چاپ ماهر جرّار، بیروت ۱۹۹۵.
  32. صادق زمزلی، اعلام تونسیّون، تقدیم و تعریب حمادی ساحلی، بیروت ۱۹۸۶.
  33. نیکلا زیاده، افریقیات، لندن ۱۹۹۱.
  34. سیدعبدالعزیز سالم، (المغرب فی) العصر الاسلامی، در المغرب الکبیر، (قاهره) ۱۹۶۶.
  35. فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، نقله الی العربیه محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  36. ابوالقاسم سعداللّه قماری، تاریخ الجزائر الثّقافی، بیروت ۱۹۹۸.
  37. سعد زغلول عبدالحمید، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه ۱۹۷۹ـ۱۹۹۰.
  38. ناصرالدین سعیدونی، من التّراث التّاریخی و الجغرافی للغرب الاسلامی، بیروت ۱۹۹۹.
  39. احمد بن خالد سلاوی، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصی، چاپ جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶.
  40. احمد بن سعید شماخی، کتاب السیر، چاپ احمد بن سعود سیابی، مسقط ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
  41. احمد مختار عبادی، فی تاریخ المغرب و الاندلس، بیروت ۱۹۷۸.
  42. عزالدین عمر موسی، الموحدون فی الغرب الاسلامی: تنظیماتهم و نظمهم، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
  43. احمد بن احمد غبرینی، عنوان الدرایة فیمن عرف من العلماء فی المائة السابعة ببجایة، چاپ عادل نویهض، بیروت ۱۹۷۹.
  44. محمد فاسی، «المورخان ابن ابی زرع و ابن عبدالحلیم»، تطوان، ش ۵ (۱۹۶۰).
  45. عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، مغرب ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  46. نعمان بن محمد قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، چاپ وداد قاضی، بیروت ۱۹۷۰.
  47. کتاب الحلل الموشیة فی ذکر الاخبار المراکشیة، چاپ سهیل زکار و عبدالقادر زمانه، دارالبیضاء ۱۹۷۹.
  48. کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.
  49. محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، فهرس الفهارس و الاثبات، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
  50. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ الادب الجغرافی العربی، نقله عن الروسیة صلاح الدین عثمان هاشم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
  51. اواریست لوی ـ پرووانسال، مؤرخو الشرفاء، تعریب عبدالقادر خلاّ دی، رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
  52. عبداللّه بن محمد مالکی، کتاب ریاض النفوس، چاپ بشیر بکوش، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۳/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳.
  53. محمد محفوظ، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت ۱۹۸۲ـ۱۹۸۶.
  54. عبدالواحد بن علی مراکشی، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، چاپ محمدسعید عریان، قاهره ۱۳۶۸/۱۹۴۹.
  55. آغابن عوده مزاری، طلوع سعد السعود فی اخبار وهران و الجزائر و اسبانیا و فرنسا الی اواخر القرن التاسع عشر، چاپ یحیی بوعزیز، بیروت ۱۹۹۰.
  56. علی مصطفی مصراتی، مؤرّخون من لیبیا: مؤلفاتهم و مناهجهم، طرابلس ۱۳۹۸/۱۹۷۷.
  57. حسین مؤنس، فتح العرب للمغرب، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، (بی تا).
  58. حسین بن محمد ورثیلانی، نزهة الانظار فی فضل علم التّاریخ و الاخبار، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
  59. یحیی بن ابوبکر ورجلانی، کتاب السیرة و اخبارالائمة، چاپ عبدالرحمان ایوب، تونس ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
  60. محمد بن محمد وزیر، الحلل السندسیة فی الاخبار التونسیة، چاپ محمد حبیب هیله، بیروت ۱۹۸۵.
  61. فهرسة مخطوطات مرکز احمدبابا للتوثیق، چاپ سیدی عمر بن علی، لندن ۱۹۹۵.
  62. عبداللّه صالح فارسی، سیدسعید بن سلطان، زنگبار ۱۹۴۲.

 

پانویس

۱۷۴. متون عربی آفریقا، ج۲، ص۵۸۴ ـ ۵۸۵.

۱۷۵. متون عربی آفریقا، ج۲، ص۵۶۸ـ۵۷۳.

۱۷۶. متون عربی آفریقا، ج۲، ص۵۸۸ ـ ۵۸۹.

 

منبع: دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تاریخ نگاری آفریقا در دوره اسلامی»، شماره ۳۰۵۹.