فرهنگ، آئین و مراسم های بومی تانزانیا

  • کد خبر: 1722
  • منبع خبر: کتاب «شیعیان تانزانیا»

خلاصه تانزانیا یکی از غنی ترین و متنوع ترین کشورهای جهان در زمینه فرهنگ بومی است. قبایل مختلف تانزانیا تاکنون با وجود رسوخ تمدن و فرهنگ غرب، همچنان سنت های خود را حفظ کرده اند.


تانزانیا یکی از غنی ترین و متنوع ترین کشورهای جهان در زمینه فرهنگ بومی است. قبایل مختلف تانزانیا تاکنون با وجود رسوخ تمدن و فرهنگ غرب، همچنان سنت های خود را حفظ کرده اند. زندگی سنتی در نقاط مختلف تانزانیا به ویژه در قبایل دورافتاده نواحی جنگلی و کوهستانی کشور ادامه دارد و برخی اقوام نظیر ماسائی ها و هادزابه ها به شیوه ای کاملا ابتدایی زندگی می کنند. در این بخش می کوشیم چکیده ای از آداب و رسوم بومیان تانزانیا را بیان کنیم.

در قبایل تانزانیا خانواده به عنوان هستی و جوهر نیرومند اجتماعی قبایل مورد احترام است. خانواده تنها محدود به پدر و مادر و بچه ها نیست و بلکه عموها، عمه ها، خواهران، برادران، دائی ها و خاله ها را نیز دربر می گیرد. ترکیب چنین خانواده ای، طایفه یا کلان خانواده نامیده می شود و معمولا در راس هر خانواده ای که حداقل چهل نفر باشد، پیر طایفه قرار می گیرد. این فرد سالخورده وظیفه حفظ عزت و احترام افراد خانواده به یکدیگر، رفع اختلافات فیمابین و هدایت خردسالان را بر عهده دارد و معمولا همگی به دستورات او گوش فرا می دهند.

از دیگر خصوصیات مشترک در بین قبایل تانزانیا، جشن آشناسازی جوانان با تشریفات و آداب و رسوم محلی است. در بیشتر قبایل تانزانیا، شخص پس از پشت سرگذاشتن دوران کودکی و ورود به بزرگسالی مراسم خاصی را انجام می دهد و از آن زمان به بعد رسما به عنوان فردی بزرگسال در نظر گرفته می شود. این مراسم در قبایل مختلف به روش های گوناگون انجام می شود به گونه ای که در بعضی قبایل صرفا مختص مردان است و در برخی دیگر، شامل مردان و زنان می شود. در بیشتر قبایل، این اردوی آموزشی در کمپ های خاصی در خارج از دهکده ها، در بوته زارها و جنگل ها برگزار می شود و قوانین سنتی مانند چگونگی مشارکت در فعالیت های دسته جمعی، مسئولیت هر فرد بزرگسال، نحوه اجرای شکارهای سنتی، احترام به آداب و رسوم محلی و رعایت اخلاق و احترام دیگران آموزش داده می شود.

مهم ترین مراسم بلوغ در قبایل تانزانیا ختنه است. ختنه کردن پسران در قبایل عمومیت دارد و در برخی قبایل دختران نیز ختنه می شوند. مراسم ختنه با تشریفات خاصی انجام می شود. ختنه توام با درد فراوان و نمایانگر مشقت های زیادی است که از این به بعد فرد بالغ باید پذیرا باشد. در برخی از قبایل مانند ماسائی ها پسران باید درد ختنه را بدون کوچک ترین عکس العمل بپذیرند و هر گونه داد و فریاد موجب شرمساری فرد و خانواده اش می شود؛ اما دختران ماسائی می توانند حین عمل گریه و زاری کنند. نوجوانان ماسائی پس از ختنه با استقبال قبیله خود مواجه می شوند و در دوره نقاهت از آن ها پذیرایی خوبی به عمل می آید. معمولا در قبایل تانزانیا پس از مراسم ختنه، جشن بزرگی در دهکده انجام می شود و هدایای متعددی به افراد تازه بالغ اهدا می گردد. پس از بلوغ، پسران منازل پدر خویش را ترک نموده و در کلبه هایی که خود ساخته اند سکونت می کنند.

در قبایل تانزانیا بیشتر ازدواج ها بین افراد همان قبیله انجام می شود. با این حال امروزه به دلیل مهاجرت قبایل از منطقه ای به منطقه دیگر، بسیار اتفاق می افتد که جوانان، زنان خود را از قبایل دیگر انتخاب می کنند. در مناطق روستایی ازدواج به صورت کاملا سنتی و با جشن های بزرگ توام با رقص و پایکوبی انجام می شود. پرداخت شیربها و مهریه عروس بخشی از قوانین مهم ازدواج در تمام قبایل تانزانیا است. شیربها و مهریه عروس نیز با آداب و رسوم خاصی پرداخت می شود و در هر قبیله دارای تشریفات ویژه ای است. براساس باوری قدیمی در قبایل تانزانیا، شیربها و مهریه سبب استحکام و تداوم پیوند زناشویی می گردد و پرداخت آن معمولا با فرستادن هدایایی برای خانواده عروس همراه است که شامل قطعه ای زمین، گاو، گوسفند، بز، جواهرات، اسباب زندگی و برخی وسایل کشاورزی می شود.

در تمامی قبایل تانزانیا رسم تعدد زوجات وجود دارد. بر طبق باورهای کهن قبایل مردان هرگز نخواهند توانست در طول زندگی خود به یک زن اکتفا کنند و این امر سبب بروز فساد در بین آن ها می شود؛ به همین دلیل هر مرد می تواند با هر تعداد زن که قدرت اداره زندگی آن ها را داشته باشد ازدواج کند. البته در این گونه موارد همسر اول مرد نقش و اهمیت ممتاز خود را حفظ می کند و مدیریت منزل همچنان به وی تعلق دارد. طبق آئین های سنتی اگر مردی تصمیم به ازدواج دوم یا سوم بگیرد، باید زن اول خود را متقاعد کند و زن اول هم وظیفه جستجو و تحقیق در مورد زن دوم یا سوم را بر عهده می گیرد. پس از هر ازدواج، شوهر دارای فامیل های سببی می شود که آداب و رسوم مختلفی در بین قبایل وجود دارد؛ ولی عقیده غالب و حاکم، احترام عمیق و خاص به اقوام سببی جدید می باشد. در بعضی قبایل داماد اجازه صحبت کردن، دست دادن و یا نگاه کردن به مادر زن خود را ندارد و مشابه آن عروس نیز اجازه صحبت کردن، دست دادن و یا نگاه کردن به پدر شوهر خود را ندارد. همچنین داماد مطلقا اجازه صحبت با خواهر زن های خود را ندارد و در صورت نگاه کردن مستقیم به چشمان خواهر زن های خود، مورد شماتت پدرزن قرار می گیرد؛ همین قانون نیز برای زنان نسبت به برادر شوهرهای خود وجود دارد.

زنان در بیشتر قبایل دارای شخصیت اجتماعی مهمی هستند و در گروه های نژادی مختلف جدای از وظایف روزانه خانه داری، به عنوان مادر در نظر گرفته می شوند. در بیشتر قبایل زمانی که یک زن حامله می شود، مراسم عبادی خاصی انجام می شود و قربانی هایی نیز برای حفظ سلامتی مادر و جنین وی هدیه می گردد. در بعضی قبایل زن حامله تا زمان به دنیا آوردن فرزند با والدینش زندگی می کند و هنگام وضع حمل، قابله های سنتی به دنیا آوردن بچه ها را بر عهده می گیرند و هیچ مردی اجازه حضور در محل را ندارد. در بیشتر قبایل روابط جنسی صرفا در محدوده خانواده انجام می شود؛ ولی اگر فرزندی نامشروع به دنیا بیاید، او را به مرد می سپارند و این بچه ها معمولا فاقد حقوق سایر بچه ها هستند.

طلاق پدیده ای است که هیچیک از قبایل تانزانیا آن را جایز نمی شمارند و تنها در صورتی مورد پذیرش قرار می گیرد که زن و شوهر برای حریم خانواده احترامی قائل نشوند و روابط زن و مرد زندگی آینده بچه ها را با خطر مواجه کند و یا ادامه زندگی روابط دو طایفه را به خطر بیاندازد. (عرب احمدی، 91،1384).

تاریخ طب سنتی در تانزانیا به قدمت تاریخ مردم آن است. پزشکان سنتی در بیشتر قبایل کشور مورد احترام مردم هستند و به عنوان یکی از رهبران طایفه خود در نظر گرفته می شوند؛ در زنگبار این پزشکان سنتی را وازاله یا واویاله می نامند. داروهای گیاهی سنتی از گیاهان خودرو وحشی، برگ درختان، گوشت برخی پرندگان و حیوانات و غیره تهیه می شوند و به صورت خالص یا آمیخته با دیگر گیاهان برای مداوای بیماری های جسمی و روحی تجویز می گردند. علاوه بر گیاهانی برای درمان بدبختی، عقیمی و نظایر آن، داروهای دیگری نیز برای دفع شر دشمن، دور نگهداشتن نیروهای شیطانی و محافظت مردم از حوادث سوء توصیه می شوند. در تمامی مراسم عبادی که در قبایل مختلف کشور برگزار می شود، داروهای پزشکان سنتی جایگاه خاصی دارند و  در هر قبیله داروهای متنوعی برای هر بیماری وجود دارد. براساس باورهای قومی استفاده از این داروها موجب رفع بسیاری از بلایای طبیعی، بارش باران و حاصلخیری زمین های کشاورزی می شوند. غیر از داروهای گیاهی، طلسم هایی نیز در قبایل گوناگون کشور وجود دارند که می توانند آینده یک شخص یا سرنوشت یک ازدواج را تعیین کنند.

وقتی کسی از دنیا می رود، دوستان و بستگان در منزل او گرد هم می آیند و بدن او را با تکه پارچه ای یا پوست حیوانی و یا حصیری می پوشانند. معدودی از قبایل تانزانیا براساس عقاید خود مرده ها را به خاک نمی سپارند؛ آن ها جنازه مردگان را در غارها قرار می دهند و یا به رودخانه ها می اندازند. قبایل بانتونژاد معمولا اجساد را در قبری حفر شده در زمین خاک می کنند. بدن مرده شسته شده و با پارچه ای پوشانده می شود و گاه نیز روغن مالی می گردد.

در برخی قبایل طلا و جواهرات فرد متوفی نیز با او به خاک سپرده می شود. پس از خاکسپاری مرسوم است که زنان موهای خود را از ته می تراشند و در بعضی قبایل، مردان نیز موی سر و ریش خود را می تراشند. آنان معتقدند این عمل موجب شادی روح مرده در دنیای دیگر می شود. بستگان نزدیک مرده چهل روز نزد خانواده و اطرافیان متوفی باقی می مانند؛ آنان در روز چهلم با برگزاری مهمانی همگانی، پایان سوگواری را اعلام می نمایند و با کمک های نقدی خانه عزا را ترک می کنند. اگر نوزادی در دوره عزاداری به دنیا بیاید، معمولا اسم متوفی را بر کودک می نهند. مرگ رئیس قبیله معمولا با گردهمایی بزرگ و رقص های خاصی همراه است.

از دیگر سنت های قبایل مختلف تانزانیا، استقبال گرم از اشخاص غریبه است. در بعضی قبایل هنوز سنتی پابرجا مانده است که براساس آن اگر غریبه ای (که هیچ خویشاوندی و آشنایی با افراد طایفه یا قبیله خاصی را ندارد) وارد محل زندگی آن ها شود، او را فرستاده نیاکان خود می دانند و به او احترام زیادی می گذارند.

اعتقاد به سحر و جادو نیز بخشی از باورهای مردم تانزانیا است. در زنگبار مردم به شدت از جن و جادوگران در هراس به سر می برند و از ورود به اماکن خرابه و ناشناخته به سبب این موجودات پرهیز دارند. ترس از جن و جادوگران به ویژه در جزیره پمبا شدت دارد و برخی مناطق به دلیل شایعه وجود جن به کلی خالی از سکنه شده است. جاده ای در حومه شهر زنگبار به محل حضور و رفت و آمد جادوگران شهرت دارد که به محض تاریکی هوا، هیچکس به تنهایی جرات عبور از آن منطقه را ندارد. بومیان معتقدند این جادوگران در خرابه هایی واقع در جنگل های انبوه جزایر کوچک و بزرگ زنگبار زندگی می کنند. (همو، 509).

موسیقی و رقص بخش مهمی از حیات سنتی تانزانیا است. در حقیقت به تعداد قبایل تانزانیا، رقص ها و آوازهای گوناگون وجود دارد و هر قبیله رقص و آوازهای ویژه خود را داراست. در این میان رقص نئوما به عنوان رقص مشترک مورد استفاده همه قبایل قرار دارد و هر قبیله به شیوه خاص خود آن را اجرا می کند. در زبان سواحیلی کلمه نئوما به طبل بزرگ گفته می شود که نقش اصلی را در رقص نئوما دارد؛ علاوه بر آن ابزارهای دیگری مانند فلوت ها، سوت ها و شاخ حیوانات (که نقش ترومپت را دارند) نیز مورد استفاده قرار می گیرند. یکی از رقص های شگفت انگیز قبایل تانزانیا رقص قبیله سوکوما است که در حین حرکت مار زنده ای را بر گردن می آویزند و همراه با آن رقص موسوم به بوگو بوگو را آغاز می کنند. طبق عقیده این قبیله، مار در حین رقص افسون و طلسم می شود. این رقص که گاهی در آن از افعی هایی با طول بیش از دو متر استفاده می شود بسیار ترسناک است.

در زنگبار رقص ترسناکی موسوم به رقص روح که در سواحیلی به آن کیبولی می گویند، انجام می شود که برخی پژوهشگران معتقدند این رقص سال ها پیش از ماداگاسکار به زنگبار وارد شده است. اختلاط نژادی بین گروه های مختلف در زنگبار بر موسیقی این منطقه تاثیر زیادی گذاشته است به گونه ای که موسیقی محلی زنگبار با سرزمین اصلی تفاوت زیادی دارد. موسیقی اصلی مردم زنگبار «تعربو» نامیده می شود که سال های زیادی است در این جزیره رواج دارد و با بهره گیری از وسایل موسیقی جدید در حال توسعه است. این موسیقی ترکیبی از آهنگ های هندی، آفریقایی و عربی است که معمولا هم تم عربی آن غلبه دارد. این موسیقی در مراسم مختلف شادی مردم زنگبار مورد استفاده قرار می گیرد.

لباس های سنتی بیشتر قبایل تانزانیا، قطعه پارچه هایی یکسره اند که در طرح ها و رنگ های مختلف دور بدن زنان و مردان پیچیده می شود. این لباس ها به کالیکو، کانگا، کیتانگه، شوکا و غیره مشهور است و از جنس کتان تهیه می شود؛ لباس های کیتانگه و کانگا مناسب ترین لباس برای زنان محسوب می شوند. عدم توانایی شوهر در خرید کانگا در بدو ازدواج در نواحی ساحلی توهین و تحقیر زن و خانواده اش به شمار می رود و ممکن است ازدواج را به خطر بیاندازد. ماسایی ها از لباس های سنتی خود استفاده می کنند که یک پارچه بلند روشن و معمولا قرمز رنگ است و بدن را از سینه تا زانو می پوشاند. افراد قبیله هادزابه تنها تکه ای پوست حیوانات را به پایین تنه خود می پیچند.

در زنگبار مردان معمولا لباس بلندی به نام کانزو بر تن می کنند که سفید یا رنگی است و آفریقایی ها و اعراب کلاه مشترکی نیز به نام برخاشا بر سر می نهند. همچنین معمولا مردان پارچه ای لنگ مانند که مشهور به امسولی است و از مواد نرم و نازک تهیه شده است به دور کمر می پیچند و به هنگام بارندگی نوعی کت نیز بر روی کانزو بر تن می کنند. زنان متاهل زنگباری معمولا لباس پوشیده ای به نام بای بول دارند که سراسر بدن آن ها را می پوشاند و نوعی روسری خاص نیز بر سر می کنند که تمام موهای زنان را تا شانه ها پوشش می دهد. آرایش های قومی و قبیله ای که نمادی از طلسم و دور کردن سحر و جادو می باشند در بین قبایل تانزانیا رواج دارد؛ در این آرایش ها خالکوبی، نقاشی و بهره گیری از اشیاء تجملی گوناگون اجزای اصلی است.

هنر و صنایع دستی تانزانیا همچون سبدهای بافته شده، کوزه ها، صندوق و طبل های چوبی، حصیرها، سفال ها، مجسمه ها و ماسک های چوبی بسیار زیبا است که نمایانگر فرهنگ بومی مردم این کشور است. از معروف ترین قبایل تانزانیا که در زمینه خلق آثار هنری به دستاوردهای بزرگی نایل آمده اند، قبیله ماکونده است و مردم این قبیله در کار قلم زنی روی چوب آبنوس بسیار مشهورند. ماسک و مجسمه و انواع مدل ها و کنده کاری ها بخش مهمی از هنر تانزانیا محسوب می شوند و در مراسم مختلف مورد استفاده قرار می گیرند؛ مهم ترین آن هنگام بلوغ نوجوانان قبایل بانتو است. در این جشن افراد قبایل کشور، مراسم متنوع و گوناگونی برپا می کنند و گروهی از جوانان در حال رقص و پایکوبی ماسک به چهره می زنند و مجسمه هایی به دست می گیرند که تجسم خدایان و اجداد این قبایل است. همین برنامه در زمان تولد اولین فرزند، هنگام برپایی آیین پرستش اجداد و گاه در مراسم رسمی نیز برگزار می گردد. آن ها معتقدند با بهره گیری از ماسک ها و مجسمه ها، روح اجداد و پیشینیان در محل حضور یافته و به نظاره این مراسم می نشینند.

در زنگبار نیز ساخت صنایع دستی مختلف از چوب، شهرت زیادی در شرق افریقا دارد و از نظر طراحی، ساخت و رنگ آمیزی در زمره شاهکارهای هنری صنعتگران زنگباری محسوب می گردند؛ بخصوص قاب ها، پنجره ها، درها و صندوق های چوبی بسیار جالبی توسط نجاران زنگباری ساخته می شوند که چگونگی ساخت آن به صدها سال قبل باز می گردد. علاوه بر این ها اشیاء مختلفی نیز از چوب نارگیل ساخته می شود.

نقاشی محلی برگرفته از فرهنگ و آداب و رسوم سنتی قبایل مختلف، یکی دیگر از شاخصه های هنری تانزانیا به شمار می آید و مشهورترین سبک نقاشی این کشور «تینگاتینگا» است که زندگی روزمره قبایل، هنر و صنایع و حیات وحش این کشور از موضوعات اصلی آن ها است. اساس سبک تینگاتینگا به بنیانگذار آن ادوارد سعیدی تینگاتنیگا بر می گردد.

این هنرمند در سال 1937 م در جنوب غربی تانزانیا به دنیا آمد و تحصیلات مقدماتی خود را در یکی از مدارس میسیونری به پایان رساند. او در سال 1955 م به دارالسلام رفت و پس از استقلال تانزانیا به تشویق دوستانش استعداد خود را در نقاشی آزمود و این سبک نقاشی را بنیان گذارد. پس از مرگ این نقاش در سال 1972 م نقاشان پیرو سبک او اتحادیه هنرمندان تینگاتینگا را تشکیل دادند که در حال حاضر چهل عضو دارد. نقاشی های تینگاتینگا مورد علاقه بسیار زیاد جهانگردان خارجی است.

مهم ترین غذای سنتی تانزانیا، غذایی مانند حلیم به نام اوگالی است که مخلوطی از آرد ذرت، گوشت و سبزیجات به همراه کمی ماهی یا گوشت سرخ شده بز است. غذای محلی دیگر تانزانیا اندایا نام دارد که از گوشت بز جوان و سرخ شده تهیه می شود و یکی از خوشمزه ترین غذاهای عمومی مردم است که در جشن ها، عروسی ها، جشن تولد و غیره صرف می شود. کانده دیگر غذای محلی است که از لوبیا و ذرت و با اضافه کردن قطعات هویج، سیب زمینی، گوجه فرنگی، اسفناج و پیاز تهیه می شود. محتویات کانده براساس سلیقه و ذائقه عمومی هر قبیله متفاوت است ولی مواد اصلی آن را لوبیا و ذرت تشکیل می دهد. پوشو از دیگر غذاهای محلی است که با ذرت درست می شود. ماهی های تیلاپیلا و داگا نیز دو نوع از لذیذترین ماهی های مورد استفاده قبایل مختلف است. زنان این ماهی ها را در مقابل خورشید خشک می کنند و سپس همراه فلفل قرمز و سیاه، پیاز و گوجه فرنگی در آب می جوشانند و سوپ ماهی خوشمزه ای تهیه می کنند که بسیار مورد علاقه مردم تانزانیا است. ایمبالاقا نیز نوعی سوپ ماهی است که از ماهی و مزو تهیه می شود و باب میل مردم جنوب کشور به ویژه قبایل حاشیه دریاچه نیاسا است. چاپاتی نیز نوعی نان محلی است که در شهر و روستا در کنار غذای مردم تانزانیا وجود دارد.

غذاهای زنگبار به دلیل دوری از سرزمین اصلی و حضور اقوام مختلف تا حدی متفاوت است، پیلو و بریانی دو نوع غذای هندی است که بخش عمده آن را برنج تشکیل می دهد و در جشن و مراسم های عروسی، بلوغ و اعیاد مذهبی صرف می شود.

 

منبع: کتاب «شیعیان تانزانیا، وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی»/ سید احمد سیدمرادی/ ص 35- 45.