اسلام در بوتسوانا

  • کد خبر: 1743
  • منبع خبر: فصلنامه مطالعات آفریقا

خلاصه تجار مسلمان هندی در دهه 1890 زمانی که از آفریقای جنوبی به سرزمین بوتسوانا قدم گذاشتند اسلام را وارد این کشور نمودند. هرچند گفته می شود که نخستین مسلمانان این منطقه در سال 1872 از مالاوی به این کشور وارد شده اند.


تجار مسلمان هندی در دهه 1890 زمانی که از آفریقای جنوبی به سرزمین بوتسوانا قدم گذاشتند اسلام را وارد این کشور نمودند. هرچند گفته می شود که نخستین مسلمانان این منطقه در سال 1872 از مالاوی به این کشور وارد  شده اند. این گروه از مسلمانان که به عنوان بازرگان و فروشندگانی دوره گرد و بعضاً به همراه خانواده به بوتسوانا آمدند در کنار کسب و کار در این سرزمین سکنی گزیدند.

بیشتر آنان مردان مجرد مسلمانی بودند که از هند و در مسیر"ناتال" از آفریقای جنوبی به بوتسوانا آمدند. در ابتدا در حومه دو منطقه  Franicstownو Lobatse رحل اقامت افکندند. طولی نگذشت تا توانستند مراکز تجاری کوچکی را در 25 کیلومتری جنوب "گابرون"، پایتخت فعلی کشور برای امرار معاش خود دست و پا کنند که بعدها اینگونه مراکز به "مرکز مسلمانان هندی" نام یافت. دیگر شهرهایی که تحت سکونت و کار آنها قرار گرفت عبارت بودند از :Moshupa,Sikwane,MolepololeوKanye.

یکی از مشکلات مسلمانان فوق در روزهای ابتدای ورود دریافت جواز کار تجاری بود. حکومت استعماری در واقع ورود تجار مسلمان هندی را همچون تهدیدی بر تجارت اروپایی دانسته و بهمین منظور گاهی اوقات مسئولین از ارائه جواز کار تجاری به مسلمانان هندی طفره می رفتند و مسلمانان اجازه نداشتند تا در شهرهایی که اروپائیان دارای کسب و کار بودند اقدام به کار نمایند و در این میان شهر Lobatseنمونه بارزی در این خصوص بود. در نتیجه مسلمانان هندی به اجبار جهت دوره گردی به سمت مناطق دوردست Kalahari (در جنوب آفریقا) آنهم با پذیرش هزینه های بالا و سختی و مشقت کاری حرکت می کردند. در این راهکار بود که بازگانان مسلمان هندی با در دست داشتن جواز کار دوره گردی در مکانهایی چون Hukuntsi,Ghanzi,Lehututu,Kokong و Tsani مستقر می شدند.(1)

و اما، شهرLobate به تدریج به مرکز مهم اداری حاکمیت استعمار تبدیل شد و توانست مسلمانان هندی را برای تجارت به خود جذب کند. بعدها که جمعیت مسلمانان در بوتسوانا افزایش یافت، نیاز به داشتن مسجد و مدرسه امری حیاتی محسوب شد.

فرزندان هندی در آن زمان به مدارس اروپایی راه داده نمی شدند به جز کودکانی که چند نژادی بودند و در این میان حاکمیت استعماری نیز از هرگونه کمک به مسلمانان دریغ می ورزید چرا که واهمه این را داشتند تا نکند مهاجرین مسلمان بیشتری وارد کشور شوند.

پس از مذاکرات طولانی (حدود هفت سال) آنها با فروش قطعه زمینی به مسلمانان موافقت کرده و در نتیجه نخستین مدرسه مسلمانان در سال 1962 در بوتسوانا ساخته شد. بعد از گذشت دو سال مدرسه crescent تحت کنترل دولت قرارگرفت و به لحاظ چنین تبادل صورت گرفته ای بین مسلمانان و حکومت استعماری، مسلمانان اجازه ساختن مسجد را پیدا کردند و لذا اولین مسجد نیز در شهر Lobate ساخته شد.

نسل اولیه مسلمانان آسیایی هیچگونه تلاشی را در جهت دعوت بومیان آفریقایی به دین اسلام نکردند و این جریان درست برعکس پدیده ای بود که ما در شمال آفریقا دیده بودیم و در این میان عامل توسعه و گسترش دین اسلام در واقع ازدواج مسلمانان با زنان Tswana بود. قوانین مربوط به مهاجرت کشور آفریقای جنوبی در بوتسوانا نیز جریان داشت و لذا همه بازرگانان مرد و نیز زنان مجرد هندی حق مهاجرت به بوتسوانا را نداشتند. ازدواج برای مردان مسلمان به مساله ای دشوار تبدیل شده بود. برخی از آنان به منظور ازدواج تصمیم گرفتند به کشور هند رفته و در مراجعت به بوتسوانا یا با همسرشان باشند و یا هم اینکه با زنان بومی Tswana شریک زندگی شوند.

طبق نظر Saroja N Parratt دو سوم ازدواج ها در آن زمان با زنان بومی انجام می شده است، واقعیتی که بسیاری از مسلمانان آسیایی خود را برای چنین کاری آماده نمی دیدند و این نوع ازدواج در مناطق دور دست به خصوص در بین مردم Kalahari بسیار متداول بود. ازدواج های چند همسری به ویژه در مواردی که همسران مسلمانان هنوز در هند اقامت داشتند امری مرسوم بود و همینطور برای برای مردانی که همسر دوم خود را از زنان بومی Tswana انتخاب می کردند.

نتیجه اینگونه ازدواج ها تولد نسلی با اعقاب آسیایی – آفریقایی بود که نسلی مسلمان را ایجاد کرده بود هر چند تعهدشان با این دین، بیشتر در نامشان خلاصه می شد. اما در روزگار فعلی این نسل از سوی مبلغین مسلمان مورد توجه قرار گرفته است.

اصل و نسب مسلمانان آفریقایی در بوتسوانا به مسلمانان "سومالی" مالاوی و روشن تر از قبیله Yao به دهه 1950 بر می گردد. آنها زمانی که قرارداد کاریشان خاتمه یافت در مسیر مالاوی از آفریقای جنوبی در بوتسوانا مستقر و  مسلمانان مالاوی به عنوان افرادی کاری و حرفه ای محسوب و برخی از آنها نیز به واسطه ازدواج با دختران ناشی از وصلت های آسیایی – آفریقایی به اسلام رو آورده بودند. در حال حاضر آمار دقیقی از تعداد مسلمانان مالاویایی در این کشور در دست نیست اما چه بسا از چند هزار نفر بیشتر نباشند. محل استقرار مسلمانان فوق نیز Lobatse,Francistown و Gaberone می باشد.

مسلمانان اولیه ساکن، هیچگونه کوششی را در جهت تغییر دین مردم آفریقایی به اسلام از خود نشان ندادند. هر چند، از دهه 1970 همزمان با حرکت جهانی در تجدید حیات اسلام، شاهد گونه ای از تلاش حضور جامعه اسلامی – آفریقایی در بوتسوانا هستیم و باز اگر چه آمار دقیقی از تعداد مسلمانان آفریقایی در بوتسوانا در اختیار نیست اما، برحسب میزان مسلمانانی که در مسجد شرکت داشتند جمعیت آنها نمی تواند از هزار نفر متجاوز باشد.

لازم به ذکر است که مسلمانان آفریقایی بوتسوانا به طور عمده در مناطق Motswana د ر Naledi، واقع در حومه جنوبی Gaberone، و Rasesa، منطقه روستایی در فاصله 25 کیلومتری از Gaberone و Sashe شهرک روستایی بیرون از Francistown و نیز برخی از دیگر مراکز سکنی داشتند. نشانه های مشخصی نیز از گسترش اسلام در میان مردم Tswana با توجه به تعداد مدارس و " جماعت خانه " های آنها که در قسمتهای مختلف بوتسوانا تاسیس گردیده وجود دارد.

جمعیت زیادی از مسلمانان هندی تبار در شهرک های مهم Gaberone،Francistown،Molopolole Lobatse، Kanye و... گسترش یافتند. آنها در سال 1991 اقدام به تاسیس مدرسه ای خصوصی در "گابرون" نمودند که در آن سال، 625 نفر دانش آموز داشت که نیمی از این تعداد مسلمان نبودند.

از نظر اجتماعی، زن مسلمان "المسلمه" نامیده می شد، زن مسلمانی که در زمینه های فعالیت های رفاه اجتماعی در میان اجتماع بسیار فعال بود و با توان و علاقه زیادی در رسیدگی به کودکان یتیم زنان بیوه، کمک به توانبخشی و سازمانهای مربوط به حمایت از زنان تلاش بسیاری از خود نشان می داد. بعدها زنان مسلمان اقدام به تاسیس مرکز آموزش مهارت های زندگی برای زنان کردند. براساس نظر Saroj Paratt، میزان مشارکت زنان مسلمان در فعالیت های خیریه بیش از حد انتظار بود.(2)

مسلمانان آسیایی چه از نظر سیاسی و یا اقتصادی در جامعه بوتسوانا نقش بارزی داشتند در زندگی اجتماعی خود توجه بسیار خوبی را از سوی حکومت جلب کرده بودند. آنها در سطوح گوناگون حیات سیاسی کشور حضور فعالی را نشان دادند. در دوره های بعد مسلمانان توانستند دو نماینده به مجلس بفرستند و همزمان در احزاب سیاسی بوتسوانا کارایی بالایی را داشته باشند. هرچند نمی توان از نقش مهم مسلمانان در حوزه های اقتصادی و تجاری در بوتسوانا نیز غافل بود.

امروزه، نهادهای اسلامی چون مسجد و مراکز آموزشی در گوشه و کنار کشور مشاهده می شود. همینطور گفته می شود جمعیت مسلمانان بوتسوانا رقمی بین ده هزار الی بیست هزار نفر است و از این تعداد اکثریت را مسلمانان هندی با جمعیت 6/1 میلیون نفر تشکیل می دهند.

حال سؤال اینکه آینده اسلام در بوتسوانا را چگونه می توان پیش بینی نمود؟ در حالی که هنوز مسیحیت دین اکثریت کشوراست و پیروان مسیحیت نیز حاکمیت اصلی را در جامعه دارند.

باید اذعان داشت که رشد اسلام در بوتسوانا در دستان مسلمانان آفریقایی قرار دارد و بدیهی است که با همکاری، احساس تعهد و پیوستگی مسلمانان آفریقایی و آسیایی تبار، می توان شاهد حضور هر چه بهتر و بیشتر اسلام در کشور بوتسوانا بود.

 

پی نوشتها:

1- Parratt Saroj,N Islam in Botswana,Journal of African Studies, 48,No1(1989) :p73.

2- Parratt Saroj, N: Islam in Botswana, Journal of African Studies,48,No.1(1989) :p78

 

منابع:

1- Eandivenga:Islam In Zimbabwe- Mambo Press- 1983.

2- Amra Mohamed: Islam in southern Africa: A Hisorical Perspective-Islam in Africa Conference-Institute of Global Cultural Studies –binghmpton University(19-22 April 2001).

3- Phiri Sheikh Umari: Islam In Southern Africa (A General survey)- Universty of Zimbabwe-2007.

4- Trimmingham,J.S;Islam in Trpical Africa;Clarendon Press;Oxford;1964.

5- Stamer P.Josef: Islam In Sub- Sahara Africa-Spain-1996.

6- Ayittey B.N. George: Africa Unchained-the Blueprint For Africas Future-U.S.A-Palgrave-2005.

7- Rodney Walter:how Europe Underdeveloped Africa-U.S.A-1981.

8- Martin Phyllis M&O,Meara Patrick:Africa-Second Edition-U.S.A-1986.

9- Trimingham: The Influence of Islam upon Africa- 1968.

10- Mazrui Ali: The Triple Heritage- 1969.

11- Kasule Omar H: Islamic Dawah in Africa- Kenya- 1982.

12- Mervyn Hiskett: The Development of Islam in East Africa-Longman-1984.

13- Author unknown Report on Islam in Mozambiqe,Southern Africa Islamic Youth Conference.unpublished1987.

14- Kokole OH:Religion in Afro-Arab Relations:Islam and Cultural Changes in Modern Africa in Proceedings of Islam in Africa Conference 1993.Spectrum Books Ltd.Nigeria,in association with Safari Books Ltd.UK 1993,p233-5.

15- Lewis IM.Islam in Tropical Africa,Oxford University Press-1966

16- Hiskett Mervyn,The development of Islam in West Africa, Longman,1984.p19-20

 

منبع: فصلنامه مطالعات آفریقا (شماره 17)

دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه

محمد حسن ایپکچی - وابسته فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در زيمبابوه