مسلمانان توگو (بخش دوم)

  • کد خبر: 1796
  • منبع خبر: دانشنامه جهان اسلام

خلاصه از آغاز سده دوازدهم/ هجدهم با توسعة تجارت و پراکنده شدن تجار مسلمان از یکسو و مهاجرت اقوام مسلمان از سوی دیگر، اسلام در توگو گسترش پیدا کرد ابتدا به بخش شمالی توگو راه یافت و تنها از نیمة دوم سدة نوزدهم در بخش جنوبی کشور نفوذ کرد.


بازرگانی عامل گسترش اسلام در توگو

اسلام در قرن دوازدهم

از آغاز سدة دوازدهم/ هجدهم با توسعة تجارت و پراکنده شدن تجار مسلمان از یکسو و مهاجرت اقوام مسلمان از سوی دیگر، اسلام در توگو گسترش پیدا کرد [1] ابتدا به بخش شمالی توگو راه یافت و تنها از نیمة دوم سدة نوزدهم در بخش جنوبی کشور نفوذ کرد. [2] [3]

در آن زمان مهمترین راههای تجاری عبارت بودند از: جادة نمک که بخش ساحلی را به قسمت داخلی توگو پیوند می‌داد، و مسیر تجارت کولا (قهوة سودانی) که از سالاگا در غنا، تا سان سانه ـ مانگو در شمال توگو و سپس به سمت مشرق تا سرزمین هوسا در شمال نیجریة کنونی امتداد می‌یافت. تجار مسلمان هوسایی و جِرمایی و دیولایی که از نیجریه، بنین، غنا و حتی از بورکینافاسو می‌آمدند، در سفرهای تجاری خود در زونگوهایی در توگوی کنونی اقامت می‌کردند و با پایبندی به معتقدات و مناسک دینی، مبلّغ اسلام محسوب می‌شدند. در این دوره، پراکنده شدن هوساها در سرتاسر توگو، که زبان آنها، زبان تجارت و مذهب بود، بیشترین تأثیر را در مسلمان شدن مردم توگو داشت. [4]

در دهة ۱۱۳۰/۱۷۵۰ بازرگانان مسلمان دیولایی شهر سان سانه ـ مانگو را در مسیر راهی تجاری بنا کردند که سرزمین کُنگ در ساحل عاج کنونی را به مراکز بازرگانی در سرزمین هوساها در نیجریه و سرزمین گورماها در بورکینافاسوی کنونی پیوند می‌داد. چوکوسیها نیز در این دهه و دهة ۱۱۴۰/۱۷۶۰ با مهاجرت از ساحل عاج کنونی، در سان سانه ـ مانگو اقامت گزیدند و چون پیش از مهاجرت، تحت تأثیر مسلمانان دیولایی کنگ، قرار گرفته بودند، حدود یک سوم آن‌ها هنگام ورود به شمال توگو، مسلمان بودند. سکونت بازرگانان مسلمان هوسایی در این منطقه نیز به اسلام آوردن چوکوسیها کمک کرد. تقریباً هم زمان با چوکوسیها، شماری از آشانتیها از کوماسی در غنا مهاجرت کردند و در میان باسارها و نیز در کابو، اقامت گزیدند که شمار زیادی از آن‌ها نیز به هنگام مهاجرت مسلمان بودند. [5] [6] [7]

کوتوکولیها طی سده های یازدهم و دوازدهم/ هفدهم و هجدهم از بورکینافاسوی کنونی به منطقة سوکوده و بافیلو مهاجرت کردند. در اواخر سدة دوازدهم/ هجدهم، استقرار بازرگانان سودانی و بازرگانان مسلمان دیگری از غنای کنونی و سرزمین گورماها در بورکینافاسو و تماس آن‌ها با رمه داران هوسایی و فولانی، موجب آشنایی تدریجی کوتوکولیها با اسلام شد. در اوایل سدة سیزدهم/ نوزدهم در نتیجة فعالیتهای مسلمانان چوکوسی، کوتوکولیها به اسلام روی آوردند و با گسترش بیش‌تر اسلام در منطقه، در حدود سالهای ۱۲۳۵ تا ۱۲۵۶/ ۱۸۲۰ـ۱۸۴۰، نخستین مسجد خود را در دِدائوره نزدیک سوکوده، بنا کردند [8] [9]> «کوتوکولیهای افریقای غربی» <، 2002).

در حدود ۱۲۷۶ـ۱۲۷۷/۱۸۶۰، با اسلام آوردن اوروجوبوی دوم، سلطان کوتوکولیها، تحت تأثیر برادر ناتنی خود حاج عبدلای (عبداللّه) آپتاراوره، که از پیروان طریقت تجانیة الحاج عمر تال و امام مسجد ددائوره بود، شمار زیادی از کوتوکولیها نیز مسلمان شدند. او که مردی پرشور بود و رابطه ای نزدیک با مسلمانان مهاجر به منطقه، بویژه با فولانیها داشت، مسلمانان را وارد دستگاه حکومتی کرد و قصد داشت که اسلام را به عنوان دین رسمی معرفی کند. ولی پس از مرگ او در حدود ۱۲۹۲/ ۱۸۷۵، جاندارپنداران شورش کردند و به کشتار مسلمانان پرداختند، به گونه ای که پسر و جانشین او، اوروجوبوی سوم، ناگزیر از اسلام روی بر گرداند. [10] [11] [12]

 

اسلام در قرن سیزدهم

در اواخر سدة سیزدهم/ نوزدهم، بازرگانان هوسایی از سالاگا در منطقة گونجا (در غنای کنونی) به مرکز و جنوب توگو آمدند و اسلام را در آن‌جا تبلیغ کردند. در ۱۳۰۱/۱۸۸۴ نخستین زونگوی هوساها در جنوب در لومه ایجاد شد. مسلمانان این منطقه که شمار آنان زیاد نبود، در زونگوهایی در آتاکپامه و لومه مستقر شدند. بدین ترتیب در پایان سدة سیزدهم/ نوزدهم، اسلام در شمال توگو جایگاه مستحکمی پیدا کرد و دو سلطان نشین مسلمان چوکوسی و کوتوکولی در آن‌جا مستقر بودند، ضمن آن‌که نفوذ اسلام در جنوب کشور نیز آغاز شده بود. [13] [14] [15]

 

اسلام در قرن چهاردهم

در دورة استعمار، اسلام، بویژه در شمال کشور، به آهستگی گسترش می‌یافت. آلمانیها پس از ورود به شمال توگو در ۱۳۰۶/ ۱۸۸۹ و برقراری ارتباط با سلطان مسلمان کوتوکولیها، جوبو بوکاری، در دهة ۱۲۷۰/۱۸۹۰، با حکومتهای کوتوکولی و چوکوسی پیمان همکاری بستند، بدون آن‌که در امور داخلی مسلمانان مداخله کنند. [16]

حکومت فرانسه در دورة سلطة استعماری خویش، با کنار گذاشتن سیاست نزدیکی با مسلمانان که آلمانیها آن را پی می‌گرفتند و حمایت از کلیسای کاتولیک، موجب گسترش مسیحیت بویژه در جنوب توگو شد. با این حال، شمار مسلمانان از ۰۰۰، ۲۰ تن در ۱۳۰۲ ش /۱۹۲۳ (دورة استعمار فرانسه)، به حدود ۰۰۰، ۱۳۵ تن در ۱۳۳۹ ش /۱۹۶۰ (هنگام استقلال توگو) رسید، در حالی که جمعیت توگو در این مدت فقط دو برابر شده بود. مهاجرت مسلمانان، بویژه کوتوکولیها و گورماها از شمال، و مهاجرت مسلمانان از کشورهای هم جوار به لومه و آتاکپامه نیز در این امر مؤثر بود. [17]

 

تشکل های اسلامی

در ۱۳۳۹ ش /۱۹۶۰، جوانانی از اقوام اوه، کوتوکولی و یوروبا، «انجمن جوانان مسلمان توگو» را تشکیل دادند که در میان آن‌ها یک اوه ای به نام قاسم منسه و یک فولانی به نام محمد بلی الفوتی، شخصیتهایی شناخته شده بودند. در شهریور ۱۳۴۲/ سپتامبر ۱۹۶۳، این دو تن همراه با الحاج فوسه نی ماما (وزیر کشور حکومت گرونیتزکی که از قوم کوتوکولی بود) و پسرعموی او (الحاج سافیو که نمایندة مجلس بود) «اتحادیة مسلمانان توگو» را به وجود آوردند که هدف اصلی آن دفاع از اسلام، مبارزه با بدعت و صوفی گرایی، تقویت وحدت میان مسلمانان توگو، ساخت مسجد و مدرسة قرآنی، سازمان دادن سفر حج ، برگزاری مراسم عیدین (قربان و فطر) و گسترش ارتباطات میان مسلمانان توگو با دیگر مسلمانان بود. این اتحادیه برای ساخت مساجد و مدارس قرآنی و تهیة کتب دینی و هزینه های دیگر، تاکنون کمکهای فراوانی از کشورهای اسلامی بویژه عربستان، کویت و لیبی دریافت کرده است. استادانی نیز از کشورهای عربی، مانند مصر، و نیز از نیجریه و غنا برای آموزش علوم دینی به توگو آمده اند. [18] [19] [20]

اتحادیة مسلمانان توگو در ۱۳۴۸ ش/ ۱۹۶۹ با پیوستن به تنها حزب رسمی و حاکم بر کشور، «تجمع ملت توگو»، وارد ساختار سیاسی کشور شد و الحاج فوسه نی ماما که در حکومت ایادما نیز وزیر بود، در این امر نقش اساسی داشت. این اتحادیه مناسبات نزدیکی با دولت توگو دارد. [21]

در دورة حکومت ایادما، دین اسلام نیز مانند آیین کاتولیک و پروتستان جزء ادیان رسمی کشور شد و مهاجرت مسلمانان از غنا و نیجریه به افزایش شمار مسلمانان بویژه در سوکوده و لومه انجامید. توگو در ۱۳۵۳ ش /۱۹۷۴ در اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی در لاهور و کوالالامپور شرکت کرد و سرانجام در۱۳۷۶ ش/ ۱۹۹۷ به عضویت کامل این سازمان در آمد. [22] [23]

 

منابع:

(۱) حسین الهی ، «اسلام در توگو»، مشکوة ، ش ۲۰ (پاییز ۱۳۶۷).

(۲) ژوزف ام . کوک ، مسلمانان افریقا ، ترجمة اسداللّه علوی ، مشهد ۱۳۷۳ ش .

(۳) رحمت اللّه منشی زاده ، جهان اسلام و تحولات ساختاری ، تهران ۱۳۷۸ ش .

(۴) مروین هیسکت ، گسترش اسلام در غرب افریقا ، ترجمة احمد نمایی و محمدتقی اکبری ، مشهد ۱۳۶۹ ش .

(۵) Peter B Clarke, West Africa and Islam , London ۱۹۸۲.

(۶) EI ۲ , sv "Togo" (by Comi M Toulabor).

"Ethnologue: Togo", Christus Rex et Redemptor Mundi (Online (Available: http://wwwchristusrexorg/www۳/ethno/togohtml) ۱۹ June ۲۰۰۴ (؛

The Europa world yearbook ۲۰۰۳ , London: Europa Publications, ۲۰۰۳؛

M Ali Kettani, Muslim minorities in the world today , London ۱۹۸۶؛

"The Kotokoli of west Africa", Bethany) Online (Available: http://wwwbethany com/profiles/clusters/۸۰۶۴ html) ۳۰ Nov ۲۰۰۲ (؛

"Togo", Journeymart) Online (Available: http://wwwjourneymart com/DExplorer/Africa/ Togo/ defaultasp) ۳۰ Nov۲۰۰۲ (؛

The World gazetteer: current population figures for cities, towns and places , ۴ Oct ۲۰۰۲) Online) Available: http://wwwworld-gazetteer com/c/c-tghtm

pls (۳۰ Nov ۲۰۰۲)؛

 

پانویس

1. ↑ ذیل «توگو».

2. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۷۲ـ۷۳.

3. ↑ کلارک، ج۱، ص۱۷۴.

4. ↑ ، حسین الهی، اسلام در توگو، ج۱، ص۷۳،۷۵.

5. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۷۸.

6. ↑ مروین هیسکت، گسترش اسلام در غرب افریقا، ج۱، ص۱۸۷.

7. ↑ کلارک، ج۱، ص۱۷۴.

8. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۷۸ـ۷۹.

9. ↑ ژوزف ام کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۲۸۸.

10. ↑ ژوزف ام کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۲۸۸.

11. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۷۹.

12. ↑ کلارک، ج۱، ص۱۷۴.

13. ↑ کلارک، ج۱، ص۱۷۴ـ ۱۷۵.

14. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۸۰.

15. ↑ ژوزف ام کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۲۸۷.

16. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۸۱ ـ۸۳.

17. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۸۳ ـ ۸۵.

18. ↑ ذیل «توگو».

19. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۹۴ـ۹۷.

20. ↑ ژوزف ام کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۲۹۰ـ۲۹۱.

21. ↑ ذیل «توگو».

22. ↑ حسین الهی، «اسلام در توگو»، ج۱، ص۸۶.

23. ↑ رحمت اللّه منشی زاده، جهان اسلام و تحولات ساختاری، ج۱، ص۲۳۱.

 

منبع: دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «توگو، مسلمانان»، شماره۴۰۶۴.