آشنایی با کشور تونس (بخش نخست)

  • کد خبر: 1907
  • منبع خبر: دانشنامه جهان اسلام

خلاصه کشور تونس، کوچکترین کشور شمال افریقا. از شمال و مشرق به دریای مدیترانه، از جنوب شرقی به لیبی و از مغرب به الجزایر محدود می شود.


جغرافیا

تونس (کشور)، کوچکترین کشور شمال افریقا. از شمال و مشرق به دریای مدیترانه، از جنوب شرقی به لیبی و از مغرب به الجزایر محدود می شود. مساحت آن 150، 164 کیلومتر مربع و پایتخت آن شهر تونس * است. تونس، با توجه به تأثیر رطوبت دریای مدیترانه و ارتفاع کوههای شمالی، دارای آب و هوای معتدل دریایی است و خوش آب و هواترین کشور شمال افریقا به شمار می آید.

در سواحل آن لنگرگاهها و خلیجهای کوچک متعددی هست، از جمله تونس و حمَّامات و قابِس (تونس، ص 10، 15؛ تونس خریطة الطرقات، ص 1ـ 2؛ شریف، ص 8 ـ9؛ > کتاب سال جهان اروپا 2003 <، ج 2، ص 4119).

تونس، نواحی طبیعی متنوعی دارد، از جمله 1300 کیلومتر ساحل دریایی و رشته کوههای دورسیل (الظهر التونسی) یا تَلِّ شمالی با جهت جنوب غربی ـ شمال شرقی، امتداد کوههای اطلس در الجزایر است (شریف، همانجا؛ شهریور، ص 206). بلندترین کوه تونس، الشعنبی (ارتفاع: 544، 1 متر)، در نزدیکی مرز الجزایر واقع است. در بین ارتفاعات مرکزی دورسیل، درة مُجَرده قرار دارد. این دره تا امروز غنیترین منطقة تولید غلات در تونس باقی مانده است. در جنوب کوههای دورسیل، منطقه ای جلگه ای معروف به «اقلیم المُنْبَسَطَات» دارای جلگه های مرتفع (السباسب العلیا) در غرب و جلگه های پست (السباسب السفلی) در شرق می باشد.

در قسمتهای جنوبیتر تعدادی دریاچة نمک وجود دارد که مهمترین آنها «شط الجرید» است. جنوبیترین بخشهای این سرزمین را صحرا تشکیل می دهد. رود عمدة تونس، مجرده است که از غرب به شرق جاری است و به خلیج تونس می ریزد. سطح آب آن در تابستان پایین، و در فاصلة ماههای فروردین و آذر/ آوریل و نوامبر، سیلابی و گل آلود است. تونس در منطقة مدیترانه ای واقع شده و در قسمتهای شمالی و ساحلی آب وهوای مدیترانه ای دارد، در قسمتهای جنوبی نیمه خشک و در قسمتهای جنوبیتر گرم و خشک بیابانی است.

میزان بارندگی از مناطق شمالی تا جنوبی بسیار متفاوت است. در مناطق کوهستانی در شمال غربی ــ که پر بارانترین ناحیة شمال افریقاست ــ میانگین بارندگی سالانه 610 میلیمتر، اما در جنوب غربی کمتر از دویست میلیمتر است. میزان بارندگی از سالی به سال دیگر نیز متفاوت است (د. اسلام، چاپ دوم، ج 10، ص 641؛ معطیات سیاسیة، ص 15؛ ثامر، ص 30؛ حمزه، ص 53).

تونس به چهار منطقة مسکون تقسیم می شود: منطقة شمالی که نسبتاً حاصلخیز است؛ مناطق مرکزی که نیمه خشک است؛ الساحل در منطقة ساحلی شرقی و مرکزی که در آنجا عمدتاً زیتون کشت می شود؛ منطقة جنوبی که تقریباً فاقد گیاه است، اما نخلستانهای وسیعی دارد. در مناطق مرکزی و جنوبی هنوز قبایلی نیمه بدوی به سر می برند.

 

جمعیت

در شمال و شرق، مخصوصاً در نواحی ساحلی، جمعیت کاملاً از نظر نژادی مختلط است و تراکم بیشتری دارد، روستاها پرجمعیت تر و شهرها بزرگترند. توسعة همه جانبة مناطق ساحل شرقی عامل افزایش جمعیت در آن مناطق و همچنین رشد شهرهای مهم تونس می باشد. با توسعة شهرها، تا اوایل قرن پانزدهم/ اواخر قرن بیستم حدود 70% جمعیت در شهرها اقامت گزیدند. در 1381 ش/ 2002 جمعیت تونس حدود 000، 779، 9 تن بود. تونس، صفاقس *، قیروان *، سوسه، قابس، بنزرت *، مُنَستیر *، و قَفصه * از شهرهای مهم کشور تونس اند (رجوع کنید بهمعطیات سیاسیة، ص 81؛ دپوا، ص 140ـ144؛ کوک، ص 70؛ ثامر، ص 29ـ32).

در 1379ش/ 2000 جمعیت تونس حدود 000،560،9 تن بود. با اجرای برنامة تنظیم خانواده از 1354 ش/ 1975 رشد جمعیت از 5ر2% به 45ر1% و 20ر1% در 1379 ش/ 2000 کاهش یافته است. تراکم جمعیت در نقاط شمالی و ساحلی بیش از دشتهای مرکزی و جنوبی است. توسعة همه جانبة مناطق ساحلی شرقی عامل افزایش جمعیت در آن مناطق و همچنین رشد شهرهای مهم تونس می باشد. در 1373 ش/ 1994 جمعیت شهرنشین 61% و جمعیت روستانشین 39% از کل جمعیت تونس را تشکیل داد. در 1378 ش/ 1999، 37% از جمعیت تونس کمتر از شانزده سال بوده و جمعیت کمتر از پانزده سال تونس که در حال کاهش بوده، به 9ر30% رسیده است (طعم اللّه، ص 308، 312، 350، 384؛ تونس خریطة الطرقات، ص 4؛ معطّیات السیاسیة تونس، ص 18؛ > تونس آن لاین <، 2002).

 

مردم

مردم تونس، اصالتاً بربر هستند. تونس گروههای قومی متنوعی از مهاجران را پذیرفته است، از جمله فنیقیها، سیاهپوستان افریقایی، آسیاییها، یهودیان، رومیها، واندالها (نژاد ژرمن)، اعراب، پناهندگان مسلمان اهل سیسیل (صقلیّه) و اسپانیا (اندلس) و همچنین ترکهای عثمانی، و فرانسویها. آوارگان مسلمان سیسیلی بعد از اینکه سرزمینشان در 484/ 1091 به تصرف پادشاهان نورمن در آمد، در قسمت الساحل تونس اقامت گزیدند. عمده ترین مهاجرت در دورة اسلامی به تونس، مهاجرت مسلمانان اسپانیایی بود که بعد از سقوط اِشْبیلیه (سویل) در اسپانیا در 646/1248 آغاز گردید و در اوایل قرن دهم/ شانزدهم تبدیل به مهاجرتی چشمگیر شد.

در طول این مدت قریب به دویست هزار مسلمان اسپانیایی در منطقة کنونی تونس، در درة مجرده و شبه جزیرة الوطن القبلی در شمال تونس ساکن شدند و آداب و رسوم شهری و فنون پیشرفتة کشاورزی و آبیاری را به این سرزمین وارد کردند. این تنوع قومی هنوز در تنوع اسامی خانوادگی در تونس نمایان است.

 

زبان

در پایان قرن ششم/ دوازدهم به تکمیل جریان عربی کردن فرهنگ تونس توجه جدّی شد. تا کنون نیز زبان رسمی تونس، عربی باقی مانده است. کمتر از 1% جمعیت تونس در جنوب جزیرة جربه *، مطماطه، الدویرات و شننی هنوز به زبان بربری صحبت می کنند و فرانسه دومین زبان اصلی و زبان مطبوعات و آموزش و مکاتبات اداری است. اگر چه رسانه های تونس از عربی استفاده می کنند، اکثر تونسیها به زبان محاوره ای خود سخن می گویند که سه گویش دارد: گویش شهرها، گویش روستاها و شهرکها، گویش بادیه نشینان. تعداد مهاجران تونسی در 1378 ش /1999 بالغ بر 259، 660 تن بوده است که 85% از آنها مقیم اروپا (سه چهارم آنها مقیم کشور فرانسه) بوده اند.

 

ادیان

اسلام دین رسمی تونس است و بیش از 99% جمعیت مسلمان اند. بیشتر مسلمانان مالکی مذهب و اندکی نیز حنفی مذهب اند. چندهزار اباضی مذهب در جزیرة جربه ساکن هستند. اقلیتهای یهودی و مسیحی نیز در تونس وجود دارد که شمار آنها، بر اساس آمار 1373 ش /1994، بالغ به 251، 11 تن بوده است (طعم اللّه، ص 310ـ 365؛ هاروی، ص 321؛ عبدالوهاب، 1972، قسم 3، ص 263؛ بورقو، ص 65؛ حقی، ص 15ـ16؛ کوک، ص 78).

 

اقتصاد

اقتصاد تونس شامل بخشهای کشاورزی، صنعت و گردشگری است که در حال متنوعتر شدن است. در اواخر 1359 ش/ 1980 سیاست آزادسازی تدریجی اقتصاد تونس دنبال شد. اصول اقتصادی تونس مرکّب از نوعی سوسیالیسم قابل تغییر به سرمایه داری است (ادریس، ص 182؛ محجوب، ص 244؛ > خاورمیانه و شمال افریقا 1984ـ 1985 <، ص 693).

80% خاک تونس برای کشاورزی مناسب است. یک چهارم جمعیت شاغل (حدود نیم میلیون نفر)، در بخش کشاورزی کار می کنند. کمبود محصولات کشاورزی از مسائل عمدة این کشور است. این کمبود عمدتاً ناشی از خشکسالیهای مکرر، نبودن منابع وسیع آب، تقسیم اراضی کشاورزی به قطعات خیلی کوچک و غالب بودن شیوه های سنتّی کشاورزی است. در حال حاضر تولید گندم و جو کافی نیست و تونس برای مصرف داخلی غلات وارد می کند و این در حالی است که این سرزمین روزگاری «انبار غلة روم» (مَطْمُورة رومة) خوانده می شد.

محصولات صادراتی عمده، مرکّبات و روغن زیتون و انگور و گوجه فرنگی و لیمو و انجیر و خرماست. تونس از لحاظ تولید زیتون، بعد از اسپانیا و ایتالیا و یونان، در رتبة چهارم قرار دارد و از نظر صادرات روغن زیتون، مقام سوم را داراست. تقریباً نیمی از زمینهای حاصلخیز این کشور، چراگاه دام است، ولی پرورش دام کافی نیست و تونس به طور مرتب گوشت و لبنیات وارد می کند. صنعت ماهی گیری در شهر صفاقس متمرکز است. به طور کلی میزان صادرات کشاورزی تونس، دو سوم واردات مواد غذایی است. بعلاوه در حال حاضر پیوسته از جمعیت روستایی کاسته می شود. در 1315 ش/ 1936، 70% از کل جمعیت تونس در روستاها سکونت داشتند، در حالی که در 1373 ش/ 1994 فقط 39% از جمعیت ساکن روستاها بودند (شهریور، ص 207؛> «شاخصهای اجتماعی و اقتصادی کلیدی» <،2003؛ معطیات سیاسیة، ص 19؛ ثامر، ص 35؛ > «تونس: داده های پایه» <، 2003).

در 1373 ش/ 1994، 4ر36% از نیروی کار تونس در بخش صنعت مشغول به کار بودند. از 1369 تا 1375 ش/ 1990ـ 1996 سهم صنعت در تولید ناخالص ملی هر سال 3ر4% افزایش یافته است. صنایع تونس شامل غذاسازی، پارچه بافی، تولید مصالح ساختمانی و لوازم منزل و کود شیمیایی است و بیش از نیمی از صنایع تونس در پایتخت این کشور متمرکز است.

تا زمان کشف نفت در تونس، فسفات، مهمترین منبع معدنی بود. تونس با تولید سالانه شش میلیون تن فسفات در میان کشورهای عربی بعداز مغرب و اردن مقام سوم و در سطح جهانی رتبة پنجم را به خود اختصاص داده است. در حال حاضر یک سوم کل فسفات تولیدی آن صادر می شود. سایر منابع معدنی تونس، آهن و سرب و روی و جیوه است. نفت نیز که در 1343 ش/ 1964 در مناطق جنوبی در ناحیة البورمه کشف شد، نقش مهمی در اقتصاد این کشور دارد (> دایرة المعارف اینکارتا <، ذیل مادّه؛ شهریور، همانجا؛ > کتاب سال جهان اروپا 2003 <؛ ج 2، ص 4118).

 

گردشگری

صنعت گردشگری تونس، به سبب وجود سواحل زیبا و آثار باستانی و آب و هوای مناسب و نزدیکی به اروپا، از اوایل دهة 1340 ش/ 1960 بدین سو بسیار پیشرفت کرده است. گردشگران عمدتاً از اروپای غربی و الجزایر و لیبی به آنجا می روند. در 1376 ش /1997، 5ر4 میلیون جهانگرد از تونس دیدن کردند.

 

صادرات

صادرات عمدة تونس، پارچه، نفت خام، محصولات نفتی، ماشین آلات، فسفات، کود و روغن زیتون و واردات عمدة آن ماشین آلات، منسوجات، مواد غذایی و وسایل حمل و نقل می باشد. فرانسه مهمترین طرف تجاری تونس است که قریب به 25% کل واردات و صادرات تونس را به خود اختصاص داده است.

ایتالیا، آلمان، بلژیک و کشورهای مغرب عربی در ردیف بعدی تجارت خارجی تونس قرار دارند. به طور کلی تولید ناخالص ملی و شاخصهای اجتماعی در تونس از زمان استقلال در 1335 ش/ 1956 پیوسته رو به افزایش بوده است. از 1366 ش/ 1987 تونس سالانه حدود 5% رشد اقتصادی داشته و در 1371 ش/ 1992 رشد آن به 6ر8 % رسیده و متوسط رشد اقتصادی آن در دهة 1990 حدود 62ر4% بوده است. مجامع بین المللی، تونس را الگوی مناسبی برای توسعة اقتصادی در کشورهای رو به توسعه اعلام کرده اند (شریف، ص 8؛ شهریور، ص 206؛ محجوب، ص 244؛ دپوا، ص 358ـ362؛ > «تونس» <، 2002).

 

اوضاع فرهنگی ـ اجتماعی

اوضاع فرهنگی تونس، فراز و نشیبهای زیادی داشته است. اقوام بربر، ساکنان اولیة تونس، دارای فرهنگی بدوی بودند و علاوه بر بهره مند شدن از تمدن مصر، به دنبال نفوذ فنیقیها و لشکرکشی روم و حضور تمدن بیزانس در منطقه، از نظر فرهنگی شکوفا شدند که آثار آن در بناهای تاریخی تونس، بخصوص در کارتاژ (قَرطاجِنه)، مشهود است. بعد از فروپاشی امپراتوری روم شرقی (بیزانس) و تسلط مسلمانان بر متصرفات این امپراتوری در شمال افریقا، فرهنگ اسلامی و زبان عربی به همراه اعراب مهاجر، به تونس وارد شد و در آنجا حضور و قوام یافت.

فرهنگ استعماری فرانسه نیز بر فرهنگ اسلامی ـ عربی مردم تونس تأثیر نهاده است، ولی فرهنگ اسلامی همچنان در توده های مردم نفوذ دارد. در تونس دو طریقه اهمیت بسیار دارد: شاذلیه * که زاویة سیدابوالحسن شاذلی * در نزدیکی گورستان جلاز در شهر تونس را در اختیار دارد، و تجانیه * که بویژه در منطقة جنوب گسترش فراوان دارد. طریقة تجانیه را سیدابراهیم ریاحی (1180ـ1266/1766ـ1850) تأسیس کرد. این طریقه زنان را نیز به عضویت می پذیرد. مقبرة سیدابراهیم ریاحی به صورت زاویة طریقة تجانیه در آمده است. طریقة قادریه را نیز یک حاجی در 1188/1784 به وجود آورد. طریقه های عیساویه، علویه، حشّانیه، طِیبیه (شاخه ای از شاذلیه)، رحمانیه و طریقة عَزّوزیه اهمیت کمتری دارند (الحرکة الاسلامیة فی تونس، ص 81؛ امیرشاهی، 29ـ30؛ کوک، ص 83 ـ 84).

نام علما و اندیشمندان بزرگ در تاریخ تونس باقی مانده، که از آن جمله اند: ماگون، اگوستین، قسطنطین، عبدالسلام بن سحنون، ابن الجزار، ابن رشیق، ابن عرفه، ابن خلدون، خیرالدین پاشا تونسی، محمد بِیْرَم تونسی، ابوالقاسم شابی و محمدطاهربن عاشور. فرهنگ ایران نیز در تونس نفوذ داشته است.

نفوذ کامل ایران از دورة اغلبیان آغاز شد که هارون الرشید حکومت افریقیه را به ابراهیم بن اغلب سپرد. وی همراه با لشکریانی، عمدتاً خراسانی، در افریقیه ساکن شدند و فرهنگ و آداب و رسوم ایرانی را در این مناطق رایج ساختند. از جمله اندیشمندان ایرانی این دوران این اشخاص بودند: عبداللّه بن فرّوخ فارسی (متوفی 176)، خالدبن یزید فارسی، و اسدبن فرات نیشابوری (متوفی 214) که از اعاظم فقهای مالکی بود. دومین مقطع تأثیرگذاری ایرانیان بر فرهنگ تونس، هنگام ضعف امرای صنهاجی در اوایل قرن ششم در افریقیه بود. در این دوره امرای مستقلی فرمانروایی می کردند، از جمله بنوخراسان که ایرانی تبار بودند و شهر تونس را مرکز اداری و سیاسی خویش قرار دادند. در مدرسة زیتونه و مدرسة صادقیة این شهر تا قرن هفتم/ سیزدهم و قبل از تحت الحمایه شدن تونس، زبان فارسی تدریس می شد.

امروزه نام چندین خیابان اصلی شهر تونس، نام شعرا و فیلسوفان بزرگ ایرانی همچون خیام، حافظ، مولوی، ابن سینا، فارابی و رازی است (شریف، ص 24؛ احمدبن عامر، ص 161ـ162؛ تونس و ایران قرون من التلاقح الحضاری، ص 8 ـ9، 11).

 

آموزش

آموزش در تونس رایگان، و تحصیل در دبستان اجباری است. از ابتدای دهة 1360 ش/ 1980، زبان عربی در مدارس، به عنوان زبان اول، و فرانسه به عنوان زبان دوم، و از 1381 ش /2002 زبان انگلیسی در کنار زبان فرانسه به صورت اجباری از سال پنجم ابتدایی تعلیم داده می شود. دانشگاه تونس (تأسیس در 1339 ش/ 1960) اولین مؤسسة آموزش عالی در این کشور می باشد. در 1365 ش/ 1986 نیز دانشگاه الوسط (جامعة الوسط) در شهر مُنَستیر در نزدیکی سوسه و دانشگاه الجنوب (جامعة الجنوب) در شهر صفاقس تأسیس شد. طبق آمار سازمان آمار کشور تونس، میزان باسوادی در 1378 ش/ 1999 بالغ بر 73% بود (شهریور، ص 210، معطیات سیاسیة، ص 41ـ42؛ > کتاب سال جهان اروپا 2003 <، ج 2، ص 4119؛ «الجمهوریة التونسیة»، ص 92ـ 95؛ > «ادونت» <؛2003).

برخی مؤسسات فرهنگی تونس عبارت انداز: مؤسسة ادبیات عرب که در 1309ش/ 1930 تأسیس شده و مطالعات گوناگونی در بارة تونس و اعراب و اسلام کرده است؛ مؤسسة ملی باستان شناسی که در 1336ش/ 1957 برای شناخت آثار تاریخی و باستانی تونس تأسیس شده است؛ فرهنگستان علوم و ادبیات و هنر تونس که به «بیت الحکمه» نیز مشهور است، در 1371ش/ 1992 تأسیس شده و هدف از تأسیس آن رشد و گسترش همکاریهای علمی و فرهنگی بین تونس و سایر کشورهاست؛ و کتابخانة ملی تونس که در 1302/ 1885 تأسیس شده است («بررسی وضعیت فرهنگی در تونس»، سند ش 8956 مرکز اطلاع رسانی و خدمات رایانه ای سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی؛ دجیلی، ص 296ـ299؛ > جهان دانش 2002 <، ص 1585).

رسانه

مهمترین روزنامه های تونس عبارت اند از: الصحافه، الصّباح، الحریه، الشروق، انباء تونس به انگلیسی و فرانسه، و الانوار به زبان فرانسه (معطیات سیاسیة، ص 63ـ64).

رادیوهای دولتی تونس که برنامه هایش به زبانهای عربی و فرانسه و ایتالیایی است، در شهرهای تونس و قفصه، سفاقس و مُنَستیر ایستگاه دارند. تلویزیون این کشور در 1375 ش /1996 تأسیس شد و دو شبکة عربی، شبکة هفت (قناة سبعة) و شبکة جوانان (قناة الشباب)، دارد. تونس یک خبرگزاری دارد که در 1340 ش/ 1961 تأسیس شده و مرکز آن در پایتخت است و نمایندگیهایی در داخل و خارج از تونس دارد. اکثر خبرگزاریهای بین المللی، از جمله آسوشیتدپرس، یونایتدپرس و بی بی سی، نیز به علت اهمیت تونس به عنوان پل ارتباطی، در این کشور نمایندگی دارند (همان، ص 63ـ66، 99؛ امیرشاهی، ص 35؛ > خاورمیانه و شمال افریقا 1984ـ1985 <، ص 705).

 

پیشینه

تونس فعلی تقریباً معادل منطقة افریقیه است که در دورة حکومت رومیها به آن افریقیه (افریکا) می گفتند. در دورة اسلامی جزو مغرب الادنی (شامل طرابلس، افریقیة قدیم و زاب) گردید (مؤنس، ج 1، جزء 1، ص 36ـ37؛ ناصری طاهری، ص 195). از قدیمترین اعصار، قبایل بدوی، شامل لوبیها و نومیدیها که بعداً به بربر معروف شدند، در این نواحی ساکن بودند. در ابتدای قرن دوازدهم پیش از میلاد، فنیقیها اولین قومی بودند که به سواحل تونس دسترسی یافتند و با ایجاد بندرهایی در سواحل آن، به تجارت پرداختند. در 814 ق م گروهی از تجار فنیقی، به ریاست زنی به نام «علیسّه»، به تونس رفتند و با برقراری رابطة حسنه با ساکنان محلی، قطعه زمینی را برای فعالیت تجاری از آنها خریدند و شهر کارتاژ را بنا نمودند (ابن ابی دینار، ص 22ـ23؛ فصول فی تاریخ تونس، ص 6؛ ثعالبی، 1407، ص 67).

در قرن ششم پیش از میلاد کارتاژها امپراتوری عظیمی در نواحی ساحلی تشکیل دادند و با برخورداری از بزرگترین ناوگان دریایی، از راه دریا تسلط خود را بر مدیترانة غربی استحکام بخشیدند و بر بخشهایی از غرب افریقا و شمال دریای مدیترانه نفوذ کردند. بعد از گذشت 648 سال از حکومت فنیقیها در تونس و بعد از سه جنگ مهم که یک قرن (264ـ146 ق م) طول کشید، در 146 ق م رومیها به طور کامل بر کارتاژ تسلط یافتند. در این تاریخ، شهر کارتاژ را رومیها و بربرهای ناراضی با شعار «کارتاژ باید محو شود»، کاملاً تخریب کرده بودند (ابن عذاری، ج 1، ص 35؛ شریف، ص 21ـ23، 143ـ144؛ فصول فی تاریخ تونس، ص 7، 12ـ13؛ عبدالوهاب، 1983، ص 16ـ 18).

رومیها از همین شهر حدود 632 سال بر افریقای شمالی حکومت نمودند و این نواحی تا 439 میلادی، که به تصرف نهایی واندالها در آمد، یکی از ایالتهای روم باستان بود. واندالها که از نژاد ژرمن بودند، بعد از تصرف اسپانیا، متصرفات رومیها در شمال افریقا را گرفتند و حکومت آنها 95 سال طول کشید. در 534 میلادی رومیها حدود 113 سال بر سراسر تونس مسلط شدند و تا فتوحات اسلامی در آغاز سال 27/ 647 میلادی، بر این مناطق حکومت کردند (شریف، ص 33ـ 35؛ غنیمی، ج 1، جزء 1، ص 31، 55؛ ثعالبی، 1407، ص 29؛ زیدان، ج 5، ص 19؛ نلسون، ص 13ـ 28).

ادامه دارد...

 

عباس میرزایی اصل و توفیق نبیل حموده

منبع: دانشنامه جهان اسلام جزء: 1 صفحة: 4081.