آشنایی با کشور تونس (بخش سوم)

  • کد خبر: 1912
  • منبع خبر: دانشنامه جهان اسلام

خلاصه نظام حکومتی تونس، جمهوری پارلمانی است. طبق اصل هجدهم قانون اساسی، امور قوة مقننه به مجلس شورای ملی واگذار شده است. قوة مجریه در دست رئیس جمهور است که باید مسلمان باشد و هم زمان با انتخابات مجلس نمایندگان، از طریق آرای عمومی انتخاب شود.


ساختار سیاسی و قضایی

بر اساس اصل اول قانون اساسی تونس، مصوب خرداد 1338/ ژوئن 1959، نظام حکومتی تونس، جمهوری پارلمانی است. طبق اصل هجدهم قانون اساسی، امور قوة مقننه به مجلس شورای ملی واگذار شده است. این نمایندگان برای دوره های پنج ساله و با آرای عمومی انتخاب می شوند. قوة مجریه در دست رئیس جمهور است که باید مسلمان باشد و هم زمان با انتخابات مجلس نمایندگان، از طریق آرای عمومی انتخاب شود.

رئیس جمهور اعضای حکومت را انتخاب می کند و آنان فقط در برابر وی مسئول اند. با وجود این، مجلس می تواند از دولت انتقاد کند. رئیس جمهور دارای قدرت فراوانی، از جمله حق نقض قوانین مجلس ملی، است و فرماندهی کل قوا و عزل و نصب تمام مقامات کشوری و لشکری را به عهده دارد. قوة قضائیه نیز طبق قانون اساسی مستقل است. قضات با پیشنهاد شورای عالی قضایی و با فرمان ریاست جمهوری تعیین می گردند.

 

احزاب و گروهها

به موجب قانون، آزادی بیان و مطبوعات و اجتماعات و ایجاد انجمنها و جمعیتها و اتحادیه های رسمی، تضمین شده است ولی در واقع، تونس نظام تک حزبی دارد. احزاب مجاز تونس عبارت اند از:

جنبش دموکراتهای سوسیالیست (حرکة الدیمقراطیین الاءشتراکیین) به ریاست اسماعیل بولحیه؛

جنبش تجددخواه (حرکة التجدید) به ریاست محمد حرمل که وارث حزب کمونیست تونس است؛

حزب اتحاد مردمی (حزب الوحدة الشعبیة) به ریاست احمد بلحاج عمر؛

حزب آزادی خواه اجتماعی (الحزب الاجتماعی التحریری) به ریاست منیر الباجی؛

حزب ترقی خواه سوسیالیست (التجمع الاشتراکی التقدمی) به ریاست أحمد نجیب الشابی؛

حزب اتحاد دموکراتیک برای وحدت (الاءتحاد الدیمقراطی الوحدوی) به ریاست عبدالرحمان التلیلی (جمعیة النساء الدیمقراطیات؛ معطیات سیاسیة، ص 13ـ14؛ > دستینة سیاسی جهان: 1998 <، ص 927).

 

سیاست خارجی

سیاست خارجی تونس بر اساس حفظ استقلال و تمامیت ارضی و حسن همجواری و توسعة روابط سیاسی و اجتماعی و فرهنگی با دیگر کشورهاست که شامل تلاش جهت ایجاد همبستگی در منطقة مغرب و ایجاد توافق و همکاری در میان اعراب و کشورهای اروپایی و کشورهای مدیترانه می باشد. به علت گرایش سران تونس، بخصوص بورقیبه، به غرب، این کشور در جرگة کشورهای وابسته به غرب قرار می گیرد. اولویت سیاست خارجی تونس در وهلة نخست کشورهای افریقایی، بویژه مغرب افریقا، می باشد و در فصل اول قانون اساسی، تونس از کشورهای مغرب عربی اعلام شده است (امیرشاهی، ص 93؛ معطیات سیاسیة، ص 100).

تونس از زمان استقلال چندین دوره با الجزایر و لیبی اختلاف داشته است. طی سالهای 1342 و 1343 ش/ 1963 و 1964 اختلافات مرزی تونس با الجزایر حل و فصل شد و طرحهایی برای همکاری فنی تهیه گردید. در همین سالها روابط تونس با مراکش نیز بهبود یافت. تونس روابط خود را با کشورهای عربی و بخصوص مصر، به رغم حمایت دولت عبدالناصر از صالح بن یوسف، تقویت کرد اما در فروردین 1344/ آوریل 1965 با پیشنهاد غیرمنتظرة بورقیبه مبنی بر سازش اعراب با اسرائیل طبق مفاد قطعنامة 1326 ش/ 1947 سازمان ملل، روابط این کشور با مصر تنزل یافت، تا اینکه طی درگیریهای اعراب و اسرائیل در اردیبهشت 1346/ مه 1967، تونس کاملاً از اعراب حمایت کرد.

روابط تونس با لیبی فراز و نشیبهای بسیاری داشته است. اختلاف میان دو کشور و دخالت لیبی در مسائل داخلی کشور، از جمله انتفاضة مسلحانة قفصه و اختلافات مرزی، روابط دو کشور را سرد کرد.

در بهمن 1368/ فوریة 1989، در گردهمایی سران کشورهای افریقای شمالی در مراکش، با عقد معاهده ای «اتحادیة مغرب عربی» شامل الجزایر و لیبی و موریتانی و مغرب و تونس تشکیل شد. در آن معاهده، تشکیل شورایی مرکّب از سران کشورها، تشکیل منظم نشستهای وزرای امور خارجه و آزادی انتقال کالا و خدمات و سرمایه و نیروی انسانی در سراسر کشورهای منطقه قید گردید (> دستینة سیاسی جهان: 1998 <، ص 926؛ تراب زمزمی، قسم 2، ص 226؛ ساره، 1986، ص 36).

تونس متمایل به اقتصاد بازار آزاد و خصوصی سازی است و اولین کشور از کشورهای جنوب است که به عنوان عضو مشورتی در نشستهای اتحادیة اروپا شرکت می کند.در 1378 ش/ 1991 بن علی پیشنهادی مبنی بر تشکیل صندوق همبستگی جهانی مطرح کرد. تونس همچنین عضو سازمان ملل متحد، سازمان وحدت افریقا، سازمان کنفرانس اسلامی، اتحادیة عرب و جنبش عدم تعهد است (معطیات سیاسیة؛ > دستینة سیاسی جهان: 1998 <، همانجاها؛ ادریس، ص 165).

پس از استقلال تونس، در 1335 ش/ 1956 دولت ایران برای تحکیم روابط تونس و ایران، نماینده ای به تونس فرستاد و در 1336 ش/ 1957 سفارت ایران در تونس تأسیس شد. در 1343 ش/ 1964، در پی سفر بورقیبه به ایران، اعلامیه ای مشترک به منظور گسترش همه جانبة روابط دو کشور امضا شد و در 1348 ش/ 1969 شاه ایران متقابلاً به تونس سفر کرد. تا 1351 ش/ 1972، دولت تونس در ایران سفیر آکْردیته داشت که مقیم آنکارا بود، ولی در این سال اقدام به افتتاح سفارت در تهران نمود.

در 1361 ش/ 1982، دولت تونس به بهانة صرفه جویی در امور مالی و مخالفت با جنگ عراق و ایران، نمایندگی خود را در تهران تعطیل کرد. دولت تونس در جنگ تحمیلی آشکارا از عراق حمایت می کرد و در مجامع بین المللی، بخصوص در مورد مسائل حقوق بشر، علیه ایران رأی می داد. در 1366 ش/ 1987، کاردار ایران از تونس اخراج گردید و روابط دو جانبه به طور کامل قطع شد. در 1369 ش/ 1990، روابط سیاسی از سرگرفته شد و در 1372 ش/ 1993 به سطح سفیر ارتقا یافت و روابط تجاری و اقتصادی به میزانی چشمگیر رشد کرد (کعاک، ص 63؛ امیرشاهی، ص 101ـ102).

 

منابع:

(1) ابن ابی دینار، المؤنس فی اخبار افریقیا و تونس، چاپ محمد شمام، تونس 1387؛

(2) ابن خلدون؛

(3) ابن رقیق، قطعة من تاریخ افریقیة و المغرب، چاپ عبداللّه علی زیدان و عزالدین عمر موسی، بیروت 1990؛

(4) ابن عذاری، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، ج 1، چاپ کولن و لوی ـ پرووانسال، بیروت 1983؛

(5) احمدبن عامر، تونس عبرالتاریخ منذاقدم العصور الی اعلان الجمهوریة، تونس 1379/1960؛

(6) رشید ادریس، «بناءالدولة التونسیة الحدیثة الواقع و الا´فاق»، در تونس الامس و تونس الغد، تونس: المجمع التونسی للعلوم و الا´داب و الفنون، 2002؛

(7) ذوالفقار امیرشاهی، تونس، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1373 ش؛

(8) ن.ا. ایوانوف، «تونس»، در تاریخ الاقطار العربیة المعاصر: 1917ـ1970، ج 2، مسکو: دارالتقدم، 1976؛

(9) پل بالتا، مغرب بزرگ: از استقلالها تا سال 2000، ترجمة عباس آگاهی، تهران 1370 ش؛

(10) روبر برونشویگ، تاریخ افریقیة فی العهد الحفصی، نقله الی العربیة حمادی ساحلی، بیروت 1988؛

(11) آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت 1987؛

(12) عبدالعزیز بلحاج، الحرکة الاسلامیة فی تونس نقدالخطاب الدینی، بیروت 1994؛

(13) منجی بورقو، «عوامل التکون المور فولوجی و تغیرات المحیط فی الحوض السفحی لوادالکبیرملیان خلال الهلوسینی»، المجلة الجغرافیة التونسیة، ش 19 و 20 (1991)؛

(14) حبیب ثامر، هذه تونس، چاپ حمادی ساحلی، بیروت 1408/1988؛

(15) عبدالمجید تراب زمزمی، تونس... فی مواجهة التضلیل، بیروت 1410/1989؛

(16) تونس، تونس: الدیوان القومی للسیاحة التونسیه، 2000؛

(17) تونس: خریطة الطرقات، تونس: الدیوان القومی للسیاحة التونسیه، 2001؛

(18) تونس و ایران قرون من التلاقح الحضاری، تألیف علی الشای و دیگران، تونس: الدارالتونسیة للنشر، 1971؛

(19) هادی تیمومی، تاریخ تونس الاجتماعی: 1881ـ1956، صفاقس 2001؛

(20) همو، «خصوصیات مسیرة تونس نحو الحداثة (1846ـ1964)»، در تونس الامس و تونس الغد، تونس: المجمع التونسی للعلوم و الا´داب و الفنون، 2002؛

(21) عبدالعزیز ثعالبی، تاریخ شمال افریقیا من الفتح الاسلامی الی نهایة الدولة الاغلبیة، چاپ احمدبن میلاد و محمد ادریس، بیروت 1407/1987؛ همو، عبدالعزیز الثعالبی: من آثاره و اخباره

(22) فی المشرق و المغرب، چاپ صالح خرفی، بیروت 1995؛

(23) همو، محاضرات فی تاریخ المذاهب و الادیان، چاپ حمادی ساحلی، بیروت 1985؛

(24) «الجمهوریة التونسیة»، الاسلام الیوم، ش 3 (رجب 1405)؛

(25) الحرکة الاسلامیة فی تونس، (بیروت): مرکز دراسات العالم العربی، (بی تا.)؛

(26) احسان حقی، المغرب العربی، بیروت: دارالیقظة العربیه، (بی تا.)؛

(27) علی حمزه، «دراسة اولیة لتطور الانجراف فی السباسب العلیا التونسیة منذالهولوسین»، المجلة الجغرافیة التونسیة، ش 15 (1987)؛

(28) رشید خشانه، «بن علی ضمن ولایتین رئاسیتین بعد موافقة 52/99 فی المائة علی تعدیل الدستور»، الحیاة، ش 14313، 28 مه 2002 الف؛

(29) همو، «مشروع التعدیل یطاول نصف بنودالدستور»، الحیاة، ش 14225، ا مارس 2002 ب؛

(30) ژ. دپوا، تونس، تعریب الصادق مازیغ، تونس 1969؛

(31) عبدالکریم دجیلی، «ملاحظات حول الخزائن المخطوطة فی تونس و الجزایر و المغرب»، المورد، ج 3، ش 4 (1394)؛

(32) قصی صالح درویش، یحدث فی تونس، مونتروی 1987؛

(33) صادق زمرلی، اعلام تونسیّون، تقدیم و تعریب حمادی ساحلی، بیروت 1986؛

(34) همو، تونس فی عهدالمنصف بای: 1942ـ1943، تقدیم و تعریب حمادی ساحلی، بیروت 1989؛

(35) نیکلا زیاده، افریقیات، لندن 1991؛

(36) جرجی زیدان، تاریخ التمدن الاسلامی، چاپ حسین مؤنس، قاهره (بی تا.)؛

(37) شارل آندره ژولین، المعمِّرون الفرنسیون و حرکة الشباب التونسی، تعریب محمد مزالی و بشیربن سلامه، تونس 1985؛

(38) فایز ساره، الاحزاب و الحرکات السیاسیة فی تونس: 1932ـ1984، دمشق 1986؛

(39) همو، الحرکة الاسلامیة فی المغرب العربی: نشأتها، تطورها، برامجها، بیروت 1995؛

(40) همو، دراسات فی الاسلام السیاسی، دمشق 1994؛

(41) صافی سعید، بورقیبة: سیرة شبه محرّمة، بیروت 2000؛

(42) سیدعبدالمجید، «اضطرابات الخبز فی تونس و دیمقراطیة النخبة»، السیاسة الدولیة، ش 76 (آوریل 1984)؛

(43) محمدهادی شریف، تاریخ تونس، تونس 2001؛

(44) منجی شملی، فی الثقافة التونسیة، بیروت 1405/1985؛

(45) رضا شهریور، «شناخت تونس»، نامة فرهنگ، سال 9، دورة 3، ش 4 (1378)؛

(46) محمد طالبی، الدولة الاغلبیة: التاریخ السیاسی، تعریب منجی صیادی، بیروت 1415/1995؛

(47) خمیس طعم اللّه، «الدیمغرافیة التونسیة فی القرن العشرین»، در تونس الامس و تونس الغد، همان؛

(48) ابراهیم طوبال، البدیل الثوری فی تونس، بیروت 1979؛

(49) عبدالسلام بن حمیده، الحرکة النقابیة الوطنیة للشغلیة بتونس: 1924ـ1956، ترجمة رضا بسباس و دیگران، صفاقس 1984؛

(50) جمال عبدالغنی، «تونس: حفل افتتاح سجون جدیدة...»، البلاد، ش 63 (دسامبر 1991)؛

(51) همو، «30 الف الاسلامی تحت مقصلة النظام»، البلاد، ش 88 (اوت 1992)؛

(52) عبداللّه محمد جمال الدین، الدولة الفاطمیة: قیامها ببلادالمغرب و انتقالها الی مصر الی نهایة القرن الرابع الهجری مع عنایة خاصة بالجیش، قاهره 1411/1991؛

(53) حسن حسنی عبدالوهاب، خلاصة تاریخ تونس، تونس 1983؛

(54) همو، ورقات عن الحضارة العربیة بافریقیة التونسیة، قسم 3، تونس 1972؛

(55) عبداللّه عروی، مجمل تاریخ المغرب، ج 2، بیروت 1994؛

(56) عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، قاهره 1414/1994؛

(57) فصول فی تاریخ تونس، (تألیف) محمد هاشمی زرین عابدین و دیگران، تونس: الشرکة التونسیة للتوزیع، 1983؛

(58) کتاب التاریخ، تألیف رشید تومی و دیگران، (تونس): المرکز القومی البیداغوجی، 1986؛

(59) ابوالقاسم محمد کرو، عصرالقیروان، دمشق 1989؛

(60) عثمان کعاک، العلاقات بین تونس و ایران عبرالتاریخ، تونس 1972؛

(61) منجی کعبی، القیروان، بیروت 1990؛

(62) ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ترجمة اسداللّه علوی، مشهد 1373 ش؛

(63) عزام محجوب، «تطور تونس الدیمغرافی و الاقتصادی فی القرن العشرین»، در تونس الامس و تونس الغد، همان؛

(64) محمدبن خوجه، «وزراء تونس قبل الحمایة و بعدها»، المجلة الزیتونیة، ج 3، جزء 1 (ذیقعدة 1357)؛

(65) محمدبن نصر، «حرکة النهضة و الحکم التونسی: من التطبیع الی القطیعة، قراءات سیاسیة، ش 2 و 3 (ربیع و صیف 1991)؛

(66) معطیات سیاسیة، تونس: الوکالة التونسیة لاتصال الخارجیة، 1998؛

(67) حسین مؤنس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت 1412/ 1992؛

(68) عبداللّه ناصری طاهری، مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال آفریقا: از آغاز تا ظهور عثمانیها، تهران 1375 ش؛

(69) وانطلقت الثورة من قفصة، (تونس): الحرکة الثوریة لتحریر تونس، (بی تا.)؛

(70) لئونارد پاتریک هاروی، «تاریخ المور یسکیین السیاسی و الاجتماعی و الثقافی»، ترجمة عبدالواحد لؤلؤه، در الحضارة العربیة الاسلامیة فی الاندلس، تحریر سلمی خضراء جیوسی، ج 1، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیه، 1999؛

(71) محمدصالح هرماسی، تونس... الحرکة العمالیّة فی نظام التبعیّة و الحزب الواحد: 1956ـ1986، بیروت 1990؛

(72) Jean-Pierre Cassarino, "The Eu-Tunisian Association Agreement and Tunisia's structural reform program", MEJ , vol. 53, no. 1 (Winter 1999);

(73) William L. Cleveland, "The Municipal Council of Tunis, 1858-1870: a study in urban institutional change" IJMES , vol. 9, no.1 (Feb. 1978);

(74) R. Hrair Dekmejian, Islam in revolution: fundamentalism in the Arab world , 2nd ed. Syracuse, N. Y. 1995;

(75) "Edunet", Edunet. [Online(. Available: http://www.edunet.tn.)2 June 2003(;

(76) Encarta encyclopedia, 1999,)CD-Rom(, Microsoft Co.;

(77) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Tunis, Tunisia" (by David Corcos);

(78) EI 2 , s.vv. "Tunisia. I(a): Geography (by R. Brunschwig), II(b): "The Islamic period up to ca. 1500" (by Mounira Chapoutot-Remadi and Radhi Daghfous);

(79) The Europa world yearbook 2003 , London: Europa Publications, 2003;

(80) Waleed Hazbun, "Rethinking anti-colonial movements and the political economy of decolonization: the case of Tunisia", Arab studies quarterly , vol. 16, no.1 (Winter 1994);

"Key economic and social indicators", Tunisieinfo.)Online(.Available:http: //www.tunisieinfo.com/indicators/ indicators-en. pdf.)2 June 2003(;

Ira M. Lapidus, A history of Islamic societies , Cambridge 1991;

The Middle East and North Africa 1984-85 , 31st ed. London: Europa Publications, s.v. "Tunisia: physical and social geography" (by D. R. Harris);

Nina Nelson, Tunisia , London 1974;

Political handbook of the world: 1998 , ed. Arthur S.Banks and Thomas C. Muller, New York: CSA Pubs., 1998;

The Times atlas of the world , London 1992;

"Tunisia", Tourismtunisia.)Online(. Available: http://www. tourismtunisia.com)11Des.2002(;

"Tunisie: donnإes de base", Tunisie.)Online(. Available: http://www.tunisie. com/basicfr./ html.)2 June 2003]; Dirk Vandewalle,

"From the new state to the new era: toward a second republic in Tunisia", MEJ , vol.42, no. 4 (Autumn 1988);

The World of learning 2002 , 52nd ed. London: Europa Publications, 2001;

"Zeitouna", Zeitounatv. [Online(. Available: http://www.zeitounatv. com.)2 June 2003].

 

عباس میرزایی اصل و توفیق نبیل حموده

منبع: دانشنامه جهان اسلام جزء: 1 صفحة: 4081.