آشنایی با جغرافیای طبیعی مصر (بخش نخست)

  • کد خبر: 1989
  • منبع خبر: پایگاه اطلاع رسانی شیعیان آفریقا

خلاصه کشور مصر، در نیمکره شمالی و در شمال قاره آفریقا قرار گرفته و از طریق شبه جزیره سینا و کانال سوئز، که دریای مدیترانه را به اقیانوس هند متصل می‌کند، به آسیا مرتبط است و بنابراین موقعیت جغرافیایی و سیاسی مهمی در منطقه دارد.


# موقعیت جغرافیایی

کشور مصر، در نیمکره شمالی و در شمال قاره آفریقا قرار گرفته و از طریق شبه جزیره سینا و کانال سوئز (Suez Canal)، که دریای مدیترانه را به اقیانوس هند متصل می‌کند، به آسیا مرتبط است و بنابراین موقعیت جغرافیایی و سیاسی مهمی در منطقه دارد. این کشور در مختصات جغرافیایی 22 تا 32 درجه شمالی و 24 تا 36 درجه شرقی قرار دارد و از جنوب با سودان (Sudan)، از غرب با لیبی (Libay)، از شمال‌شرق با اسرائیل، از شرق با دریای سرخ (Red Sea) و از شمال با دریای مدیترانه (Mediterranean) هم‌مرز است. این مرزها به طور کلی به صورت خطی صاف هستند و مطابق با ویژگی‌های جغرافیایی مانند کوه‌ها یا رودها نیستند.

مساحت کل این کشور 1002450 کیلومترمربع و سی و هشتمین کشور پهناور جهان است و ایران با 1.648.195 کیلومترمربع مساحت، 1/6 برابر مصر است. از شمال تا جنوب آن 1024 کیلومتر و از شرق تا غرب آن 1240 کیلومتر است. کرانه‌های رود نیل منطقه‌ای با مساحت 40 هزار کیلومترمربع است و تقریباً 5/5 % از کل مساحت کشور است و تنها زمین‌های بارور مصر را تشکیل می‌دهد و 99% از جمعیت این کشور در دلتای این رود ساکن هستند. سایر مناطق این کشور به‌صورت دشت است و جمعیت بسیار کمی دارد. به طور عمده مصر، کشوری بیابانی است و تنها 35 هزار کیلومترمربع از این کشور، یعنی حدود 3/5 درصد از آن، زراعتی است.

 

# دره و دلتای نیل (Nile Valley and Nile Delta)

دره و دلتای نیل، وسیع‌ترین منطقه سرسبز در میان صحرا (واحه) (Oasis) در روی زمین است که توسط بلندترین رودخانه جهان ایجادشده و مهم‌ترین نواحی قابل کشت در کشور است که 99 درصد از جمعیت را در خود جای داده. دره نیل به طول تقریبی 800 کیلومتر از آستان (Aswan) تا حومه قاهره کشیده شده و مصر علیا (Upper Egypt) نامیده می‌شود. نواحی دلتای نیل، را مصر سفلی (Lower Egypt) می‌نامند. تخته سنگ‌هایی با شیب تند در میان سواحل موجود و نیز زمین‌های گل‌آلود بسیار خشک در این نواحی به چشم می‌خورند. همچنین، دلتای نیل شامل زمین‌هایی صاف و هموار و برخی از نواحی آن، باتلاقی و برخی مملو از آب بوده که برای کشاورزی مناسب نبوده، اما در دیگر نقاط این ناحیه کشاورزی صورت می‌گیرد. از هنگام ساخت سد آستان، کشاورزی در دره نیل از طریق آبیاری امکان‌پذیر شد.

 

# بیابان غربی (Western Desert)

مساحت این منطقه به طور تقریبی 700.000 کیلومترمربع، دو سوم مساحت کشور، است و ناحیه‌ای خشک و مملو از شن‌های روان و فلات سنگلاخی است. این منطقه از دره نیل در شرق تا مرزهای لیبی در غرب و از مدیترانه در شمال تا مرزهای جنوبی مصر گسترده شده‌است. این منطقه بخشی از بیابان لیبی را در برگرفته، از این رو گاهی این منطقه را با این نام نیز می‌خوانند.

 

# بیابان شرقی یا عربی (Eastern or Arabian Desert)

بخش شرقی نیل با بخش غربی تفاوت بسیاری دارد. این منطقه کوهستانی‌تر است و ارتفاع تپه‌های آن به بیش از 1900 متر می‌رسد. این منطقه با مساحت 220.000 کیلومترمربع در شرق مصر قرار دارد و از سمت شمال به دریای مدیترانه، از شرق به دریای سرخ(Red Sea) و خلیج سوئز (Gulf of Suez)، از سمت جنوب به بیابان نوبین (Nubian) و از سمت غرب به رود نیل محدود شده است. منابع طبیعی بسیاری مانند طلا، نفت و زغال‌سنگ در این بیابان وجود دارد. این منطقه ساکنان بسیار اندکی دارد.

 

#شبه جزیره سینا (Sinai Peninsula)

ناحیه‌ای مثلثی شکل، در منطقه‌ای به وسعت 61.100 کیلومترمربع است. این ناحیه، ناحیه‌ای پست در کناره سواحل دریای سرخ بوده و شامل کوه‌کاترین (Catherine)، بلندترین نقطه کشور به ارتفاع 2.642 کیلومتر بالاتر از سطح دریاست.

در سمت جنوبی این شبه جزیره، پرتگاهی تند به وجود آمده که ارتفاع آن تقریباً 1000 متر است. با حرکت به سمت شمال، از این ارتفاع کاسته شده و در یک سوم شمالی، زمینی هموار با دشت ساحلی شنی مشاهده می‌شود که از کانال سوئز تا نوار غزه (Gaza Strip) و اسرائیل گسترش یافته‌است.

قبل از اشغال شبه جزیره سینا به دست نیروهای اسرائیلی در دوران جنگ 6 روزه میان اسرائیل و اعراب در سال 1967، این شبه‌جزیره به دست فرمانداری واحد مصر اداره می‌شد. در سال 1982 پس از بازگشت تمامی اراضی این ناحیه به سرزمین مصر، دولت این کشور، شبه جزیره را به 2 بخش سینای شمالی به مرکزیت العریش (Al Arish) و سینای جنوبی به مرکزیت الطور (At tur) تقسیم کرد.

 

#آب‌وهوا

به طور کلی آب‌وهوای این کشور خشک بیابانی (Arid Desert) است و در طول روز هوا گرم و در شب سرد است. اغلب باران‌ها در فصل زمستان اتفاق می‌افتد. بارش برف نیز در کوه‌های سینا و در قسمتی از شهرهای ساحلی مانند دمیاط (Damietta)، بالتیم (Baltim)، سیدی بارنی (Sidi Barrany) مشاهده می‌شود. در وسط سینا و مصر، گاهی یخبندان نیز می‌شود.

بادهای مداوم از سمت شمال‌شرق، به کاهش دما در سواحل مدیترانه کمک کرده‌است. به‌طور کلی، سواحل مدیترانه، از می تا سپتامبر هوایی بسیار گرم و در زمستان سرد و بارانی و در برخی مناطق همراه با بارش برف است.

باد خاماسین (Khamaseen) که در فصل بهار همراه با گرد و خاک و شن‌های روان، از سمت جنوب شروع به وزیدن می‌کند، می‌تواند در برخی مناطق، به خصوص در بیابان‌ها، درجه حرارت هوا را به بیش از 38 درجه سانتی‌گراد برساند.

 

#کوه‌ها

با وجود واقع شدن کشور مصر در ناحیه‌ای بیابانی، باز هم این کشور کوه‌هایی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان موارد زیر را نام برد:

بلندترین کوه و منطقه در کشور مصر کوه کاترین (Mount Cathrine) که به جبل‌کترین (Gebel Katherina) نیز مشهور است و در شهر سنت کاترین (Saint Catherine)، در ایالت جنوبی شبه‌جزیره سینا واقع شده است.

کوه سینا (Mount Sinai) یا طور سینا Tur Sina)) یا جبل موسی (Jabal Musa) می‌توان اشاره نمود. این کوه در شهر سنت کاترین در شبه جزیره سینا، به ارتفاع 2.285 متر واقع شده و بعد از کوه سنت کاترین، بلندترین نقطه در این شبه جزیره است. در اطراف این منطقه، نقاط بلند کوهستانی بسیاری دیده می‌شود. در روایات مختلفی به این کوه اشاره شده‌است. این کوه، همان کوهی است که بنی‌اسرائیل سه ماه بعد از ترک مصر به آنجا رسیدند و چادر زدند. همچنین در آن برای اولین بار بر حضرت موسی وحی شد. در قران نیز از این کوه نام برده شده‌است.

کوه شیب البنات (Shaiyb Al-Banat) در 40کیلومتری دریای سرخ، در دشت شرقی، قرار دارد.

کوه سربال (Mount Serbal) در شهر سنت کاترین به ارتفاع 2.070 متر و یکی از کوه‌های بلند کشور مصر است. این کوه بخشی از پارک ملی سنت کاترین است و در قله آن مناطق مسکونی گرانیتی وجود دارد که توسط راهبه‌ها در زمان شروع مسیحیت ساخته شد.  این کوه از نظر تاریخی اهمیت بسیاری دارد.

 

#رودها

رود نیل مهم‌ترین و تنها رود کشور مصر و طولانی‌ترین رود جهان است که در شمال‌شرقی آفریقا، به طول 6.650 کیلومتر و با حوزه آبگیری 3.400.000 کیلومترمربع و دبی متوسط 2.830 مترمکعب جریان دارد. تمدن مصر باستان هزار سال قبل از میلاد مسیح در کنار همین رود شکل گرفت و آثار درخشانی را از خود به یادگار گذاشته است. به روایتی این رود همان رودی است که حضرت موسی آن را به امر خدا شکافت و از آن عبور کرد.

دو شاخه فرعی رود نیل، نیل سفید (White Nile) و نیل آبی (Blue Nile) هستند. نیل سفید به طول 3.700متر از دریاچه ویکتوریا (Victoria) سرچشمه گرفته و از دریاچه آلبرت(Albert) در اوگاندا (Uganda) گذشته و سپس در خارطوم(Khartoum)، سودان به رود نیل آبی می‌پیوندد. نیل آبی به طول 1،450کیلومتر نیز از دریاچه تانا (Lake Tana) در اتیوپی سرچشمه گرفته و از سمت جنوب غربی به کشور سودان وارد می‌شود. این دو شاخه با پیوستن به یکدیگر در نزدیکی خارطوم (Khartoum)، به کشور مصر وارد شده و سرانجام با عبور از دلتای نیل به دریای مدیترانه می‌ریزد.

هر سال در ماه سپتامبر، با آب‌شدن برف‌های کوهستان‌های اتیوپی، آب رودخانه نیل به شدت افزایش پیدا می‌کرد. در این زمان نیل از بستر خود خارج شده و در دره نیل گسترش پیدا می‌یافت. در دسامبر، آب عقب‌نشینی کرده و رسوبات بسیار حاصلخیزی در دره نیل ته‌نشین می‌شد. کشاورزی در اطراف این رود، به لطف این رسوبات غنی، توسعه بسیاری پیدا کرده ‌بود. البته گاهی این سیلاب‌ها بیش از اندازه بود و خانه‌ها و زمین‌ها را ویران می‌کرد و در بقیه روزهای سال، خشکسالی همه جا را فرا می‌گرفت. برای کنترل این طغیان‌ها سد آسوان(Aswan Dam) در سال 1902 ساخته شد. این سد نمی‌توانست رودخانه نیل را به طور کامل مهار کند. کار ساخت سد عظیم آسوان از سال 1960 آغاز شد و 10سال به طول انجامید. عرض آن بیش از 6/3کیلومتر و ارتفاع آن 111متر است. آب پشت این سد به تدریج دریاچه ناصر را ایجاد کرد که یکی از بزرگترین دریاچه‌های ساخت بشر است.

رود نیل از جمله رودهای قابل کشتی‌رانی بوده و بادهایی که در این منطقه می‌وزد، سبب می‌شود تا کشتی‌ها با استفاده از بادبان و جریان باد و همچنین جریان آب به سهولت رفت و آمد کنند. آسوان (Aswan)تبس (Thebes)، جیزه (Giza) و قاهره (Cairo) از شهرهای کشور مصرند که در حاشیه این رود واقع شده‌اند. همچنین اولین آبشار رودخانه نیل، در شهر آسوان، یکی از جذابیت‌های جهانگردی کشور است که در شمال این منطقه، کشتی‌های گشتی و قایق‌های بادبانی چوبی سنتی، تعداد زیادی علاقه‌مند را به خود جذب می‌کند.

دلتای نیل یکی از بزرگ‌ترین دلتاهای رودخانه‌ای جهان است که از اسکندریه در غرب، تا پورت سعید(Port Said) در شرق کشیده شده و 240 کیلومتر از سواحل مدیترانه را پوشانده است. این ناحیه، ناحیه‌ای غنی جهت کشاورزی است. شروع دلتا اندکی پایین‌تر از رودخانه نیل و از شهر قاهره است. از شمال تا جنوب دلتا تقریباً 160 کیلومتر طول و از غرب تا شرق، 240 کیلومتر از سواحل را پوشانده است. با تقسیم شدن نیل به دو شاخه مهم به نام‌های دمیاط (Damietta) و روستا (Rosetta)، دلتای نیل نیز، به دو بخش غربی و شرقی تقسیم می‌شود. کانال سوئز نیز از شرق این دلتا، با داخل شدن در سواحل دریاچه منزالا (Manzala)، از شمال شرقی دلتا عبور می‌کند.

در شمال غربی نیز 3 دریاچه ساحلی یا تالاب دیگر به نام‌های بورولوس (Burullus)، آیدکو (Idku) و مریوط (Maryut) وجود دارد. تقریباً نیمی از جمعیت مصر در ناحیه دلتای نیل ساکنند. اسکندریه با جمعیتی بیش از 4 میلیون نفر، بزرگ‌ترین شهر در حوزه این دلتا است. دیگر شهرهای این ناحیه شامل، شوبرالخیمه (Shubra al Khaymah)، پورت سعید (Port Said)، المحله الکبری (El Mahalla El Kubra)، المنصوره (El Mansura)، تنتا (Tanta) و زقازیق (Zagazig) است.

آب و هوای دلتای نیل، آب و هوایی مدیترانه‌ای است و در بخش‌هایی از آن و کناره‌های شمالی و جنوبی رود، گل‌های نیلوفر آبی(Lotus Flowers) و پاپیروس و نیز پرندگانی از قبیل انواع مرغ‌های دریایی و پرستو و حیواناتی نظیر لاک پشت، قورباغه و میمون‌های پوزه دار، به وفور دیده می‌شوند. تمساح نیل و اسب آبی در گذشته در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند؛ اما اکنون دیگر در اینجا یافت نمی‌شوند.

 

#دریاچه ناصر (Lake Nasser)

یک منبع عظیم آبی است که 83 درصد آن در جنوب مصر و مابقی آن در شمال سودان واقع شده است. در سودان این دریاچه را دریاچه نوبیه (Lake Nubia) می‌نامند. شروع دریاچه از رودخانه نیل، واقع در آسوان است. طول آن 550 کیلومتر و عرض آن در پهناورترین نقطه، 35 کیلومتر است. حجم آن 132 کیلومتر مکعب، عمق متوسط آن 2/25 متر و در عمیق‌ترین نقطه به 180 متر می‌رسد. نام این دریاچه به افتخار رئیس جمهور مصر، جمال عبدل ناصر (Gamal Abdel Nasser) گذاشته شد که در سال‌های 1970 تا 1985، که نقش مهمی در احداث پروژه سد آسوان بر عهده داشت.

 

#دریاچه منزله (Manzala Lake)

دریاچه آب‌های شوری در بخش شمال شرقی مصر بر روی دلتای نیل، در نزدیکی پورت سعید (Port Said)  است. طول آن 47 و عرض آن 30 کیلومتر است و بزرگ‌ترین دریاچه در میان دریاچه‌های شمالی دلتای نیل در مصر می‌باشد. این دریاچه بسیار کم‌عمق است. کانال سوئز در شرق آن قرار دارد.

 

#دریاچه توشکا (Toshka Lakes)

این دریاچه تازه شکل گرفته در بخش شمال غربی مصر، در وادی‌الجدید (el-Wadi el-Gadid) یا دره جدید قرار دارد. در سال 1978 کانال سادات (Sadat) ساخته شد و آب رود نیل به سمت وادی توشکا هدایت شد.

 

#دریاچه‌های وادی الرایان (Wadi Elrayan Lakes)

دریاچه آب‌های شور و در منطقه فایوم و 80 کیلومتری غرب رود نیل قرار دارد. این منطقه دو دریاچه دارد. دریاچه بالایی 50/90 کیلومترمربع و دریاچه پایینی 62 کیلومتر مربع مساحت دارد. بین این دو دریاچه آبشارهای زیبایی وجود دارد. این آبشارها بزرگترین آبشارهای مصر هستند.

 

#دریاچه برداویل (Lake Bardawil)

دریاچه آب‌های شور در شمال سینا است و گفته شده که پس از پادشاه بلدوین اول (Baldwin I) از اورشلیم و در اولین جنگ صلیبی نام‌گذاری شده و وی در همان مکان دفن شد. عمق آن بسیار کم است و در عمیق‌ترین نقطه در حدود 3 متر است. این دریاچه 90 کیلومتر طول و 22 کیلومتر عرض دارد.

 

#دریاچه موریس یا قارون (Lake Moeris or Qarun Lake)

دریاچه‌ای قدیمی در شمال غربی منطقه فایوم اواسیس (Faiyum Oasis)، در 80 کیلومتری جنوب غربی شهر قاهره است. این دریاچه هم اکنون آب شور است، اما در گذشته آب‌شیرین بوده‌است. سطح این دریاچه 43 متر پایین‌تر از سطح دریاست.

 

#دریاچه مریوط (Marriotiya Lake)

دریاچه‌ای شور در شمال مصر و در میان اسکندریه (Alexandria) و بحریه (Al-Buhira)است. در ابتدای قرن بیستم مساحت این دریاچه حدود 200 کیلومترمربع بود؛ اما اکنون این مساحت به 20 کیلومتر مربع رسیده ‌است. یک خشکی در بین این دریاچه و دریای مدیترانه است که بر روی آن شهر اسکندریه ساخته شده‌است.

 

#دریاچه تمساح (Lake Timsah) یا دریاچه کروکودیل (Corocodile Lake)

در دلتای نیل قرار دارد. این دریاچه از دریای مدیترانه تا خلیج سوئز(Gulf of Suez) کشیده شده و بخش اصلی آن در شهر اسماعیلیه(Al Ismiliyah) واقع شده است که یکی از سرسبزترین شهرهای مصر است. حجم آن 80 میلیون متر مکعب است. بیشتر مساحت این دریاچه را باتلاق فرا گرفته و به ندرت عمق آن به 1 متر می‌رسد. دریاچه تمساح در دوره‌های باستان، یکی از پایانه های شمالی دریای سرخ به شمار می‌رفت.