خوجه‌های اثناعشری (قسمت نخست)

  • کد خبر: 2006
  • منبع خبر: ویکی شیعه

خلاصه شیعیان خوجه اثناعشری، اقلیت کوچک و در عین حال منسجمی از شیعیان که با وجود جمعیت ۱۲۵ هزار نفری، از نظم قابل ملاحظه‌ای برخوردارند.


اطلاعات عمومی

مؤسس: ملا قادر حسین

سال تأسیس: ۱۸۲۲ میلادی

شهرهای مهم: زنگبار

مؤسسات: فدراسیون جهانی جماعات شیعه خوجه اثناعشری، سازمان بلال مسلم میشن

شخصیت‌های مذهبی: سید سعید اختر رضوی، دوجی جمال

شخصیت‌های سیاسی: محمد علی جناح

 

شیعیان خوجه اثناعشری، اقلیت کوچک و در عین حال منسجمی از شیعیان که با وجود جمعیت ۱۲۵ هزار نفری، از نظم قابل ملاحظه‌ای برخوردارند. این اقلیت اصالتاً از ایالت گجرات و منطقه کچ هندوستان هستند که از آیین هندو به اسماعیلیه تغییر مذهب داده و در اوایل دهه ۱۸۷۰ م، شیعه اثناعشری شدند. خوجه‌های اثناعشری در پنج قاره جهان حضور دارند و در هر کشوری جماعات و تشکیلاتی مستقل دارند. فدراسیون جهانی جماعات شیعه خوجه اثناعشری مهمترین تشکیلات آنان است که جماعات و فدراسیون‌های منطقه‌ای زیر نظر آن فعالیت می‌کنند.

شیعیان خوجه مقیم افریقا و انگلستان، نسبت به دیگر خوجه‌ها فعالیت بیشتری دارند؛ سازمان بلال مسلم میشن، ویپاز و فدراسیون جماعات شیعیان خوجه اثناعشری افریقا، از مهمترین تشکیلات متعلق به شیعیان شرق آفریقا است.

دوجی جمال، ملا اصغر و حاجی ناجی از شخصیت‌های خوجه اثناعشری‌اند؛ ملا قادر حسین و سید اختر رضوی، خوجه اثناعشری نبوده‌اند اما به دلیل ارتباط و فعالیت با خوجه‌ها در شمار شخصیت‌های آنان ذکر می‌شوند.

 

پیدایش

در قرن هشتم هجری، مبلّغی به نام پیر صدرالدین به سند هند وارد شد. در پی فعالیت‌های تبلیغی او و گروهی دیگر از مبلغان که پس از وی وارد هند شدند به تدریج فرقۀ اسماعیلیۀ نزاری در بین مردم جا افتاد. در نیمه اول قرن ۱۹ با مهاجرت آقاخان اول از ایران به هند، فرقۀ اسماعیلیۀ نزاری پیشرفت بیشتری کرد.[۱]

آقاخان اول در ۱۸۳۹م نظارت بیشتری بر جامعه اعمال کرد که در نهایت به انشعاب تعدادی از اعضای این جماعت منجر شد. این افراد که تحت تأثیر چند عالم سنی قرار گرفته بودند، به مذهب تسنن روی آوردند.[۲]

آگاهی از تشیع اثناعشری از طریق آثار فارسی در میان خوجه‌ها به ویژه به سبب حضور رهبری آقاخان‌ها در هند گسترش یافت. رهبران نزاری مراسم دینی اثناعشری را بیشتر برای مقابله با تأثیر تعالیم اهل سنت به جماعت خانه‌ها وارد کرده بودند. در پی نفوذ تعالیم اثناعشری در میان خوجه ها، آقاخان سوم با اعمال محدودیت‌هایی در مراسم مذهبی اثناعشری بر هویت مستقل نزاری تأکید کرد که به شکل‌گیری جماعت خوجه‌های امامی انجامید.[۳]

در اوایل دهه ۱۸۷۰ تعدادی از خوجه‌ها به رهبری دوجی جمال به هنگام زیارت در نجف با شیخ زین العابدین مازندرانی ملاقات کرده، بر لزوم اعزام مدرّس به هند و آموزش تعلیمات اسلامی به آنان تأکید ورزیدند. این ملاقات زمینه گرایش تعدادی از خوجه‌ها را به تشیع اثناعشری فراهم آورد. در پی این ملاقات آیت الله مازندرانی، ملا قادر حسین را به هند اعزام کرد.[۴]

ملا قادر حسین با همکاری شیعیان خوجۀ اثناعشری در ۱۸۹۹ نخستین جماعت خود را به طور رسمی در بمبئی پایه‌گذاری کرد.[۵] در پی آن، آقاخان با افزایش رعب و وحشت کوشید تا آنان را به انحلال این جماعت مجبور کنند. با افزایش این فشارها و نیز بر اثر بروز خشکسالی، این گروه به شرق افریقا مهاجرت کردند.[۶]

 

تشکیلات

شیعیان خوجه اثناعشری برای انسجام داخلی خویش، در هر شهر و کشوری هر چند با جمعیتی اندک، جماعتی تشکیل می‌دهند. آنان از این طریق هویت دینی خود را به تصویر کشیده و فعالیت‌های خود را پی‌گیری می‌کنند. جماعت کوچکترین تشکیلات خوجه‌های اثناعشری است که معمولا زیر نظر فدراسیون های منطقه‌ای یا جماعات بزرگتر فعالیت می‌کند.

نخستین جماعات خوجه اثناعشری در ۱۸۸۲ در زنگبار تشکیل شده‌اند؛ در ۱۸۹۹ ملا قادر حسین با همکاری شماری از خوجه‌ها از جمله دوجی جمال جماعت بمبئی را تشکیل دادند.[۷]

 

فدراسیون جهانی جماعات شیعه خوجه اثناعشری

فدراسیون جهانی جماعات شیعه خوجه اثناعشری، عالی‌ترین مرکز هماهنگ کننده جماعات خوجه اثناعشری در جهان است.[۸] تمامی جماعات و فدراسیون‌های خوجه زیر نظر آن فعالیت می‌کنند.

 

بلال مسلم میشن

سازمان بلال مسلم میشن، از تشکیلات مهم شیعیان خوجه اثناعشری است، این سازمان در ۱۳۴۷ش / ۱۹۶۷ م توسط سید اختر رضوی و شمار دیگری از رهبران شیعه در تانزانیا تشکیل شد.[۹] هدف عمده آن تبلیغ اسلام بویژه تشیع در میان افریقاییان منطقه است.[۱۰] مجله لایت به انگلیسی و صوت البلال به سواحلی متعلق به آن است. فعالیت این سازمان به خارج از افریقا نیز کشانده شده است و علاوه بر کشورهای آفریقایی مانند کنیا شبعه‌های آن در امریکا، سوئد و... خدمات مادی و معنوی به شیعیان خوجه ارائه می‌کنند.[۱۱]

 

ویپاز

ویپاز (سازمان تبلیغات جهانی اسلامی و انسان دوستانه)، از سازمان‌های تبلیغی، گروهی از خوجه‌های اثناعشری تانزانیا است که مدیریت آن تبعیت بلال مسلم میشن و فدراسیون افریقا را نپذیرفته است. و مستقل از آن دو، خدماتی در زمینه‌های آموزشی، بهداشتی و... به مسلمانان مستمند این کشور ارائه می‌دهد.[۱۲]

 

شخصیت‌ها:

- سید اختر رضوی بنیان‌گذار بلال مسلم میشن

سید سعید اختر رضوی(۱۹۲۷-۲۰۰۲ م)، بنیانگذار سازمان بلال مسلم میشن در تانزانیا است، او در انسجام‌بخشی به جماعات خوجه اثناعشری تلاش‌های فراوانی کرد؛ مهمترین فعالیت او تأسیس بلال مسلم میشن بود، او همچنین، آثاری در قالب تألیف و ترجمه به زبان‌های انگلیسی، عربی، اردو و... از خود بر جای گذاشته است، که ترجمۀ چندین جلد از المیزان علامه طباطبایی از این نمونه است. وی سرانجام در ۷۶ سالگی درگذشت و در قبرستان شیعیان دارالسلام دفن شد.[۱۳]

 

- ملا قادر حسین

ملا قادر حسین(در گذشته در دهه ۱۸۹۰م)، روحانی اعزامی از سوی آیت الله مازندرانی و مؤسس نخستین جماعت خوجه اثناعشری در بمبئی است. وی از خوجه‌ها نیست اما به دلیل آنکه نخستین روحانی و مبلغ در این جامعه بوده، در زمرۀ آنان قرار گرفته است.[۱۴]

 

- محمد علی جناح

محمدعلی‌ جناح(۱۸۷۶ - ۱۹۴۸م)، معروف‌ به‌ قائد اعظم‌، رهبر جنبش‌ استقلال‌ و بنیانگذار پاکستان. برخی از نویسندگان شیعه او را در شمار شخصیت‌های سیاسی خوجه اثناعشری ذکر کرده‌اند.[۱۵]

 

- دوجی جمال از رهبران خوجه اثناعشری

دوجی بهای جمال(۱۸۲۰-۱۹۰۵ م)، معروف به دوجی جمال از رهبران جماعت خوجه اثناعشری در هندوستان بود که، از شیخ زین العابدین مازندرانی درخواست کرد تا مبلغانی برای جماعات خوجه اثناعشری بمبئی و زنگبار بفرستد. در پی موافقت آیت الله مازندرانی، ملا قادر حسین در ۱۸۷۳ به بمبئی[۱۶] و ده سال بعد شیخ ابوالقاسم نجفی کاشانی و سید عبدالحسین مرعشی به بمبئی و زنگبار اعزام شدند.[۱۷]

 

- ملا اصغر

ملا اصغر علی جعفر(۱۹۳۶-۲۰۰۰)، مشهور به ملا اصغر رئیس فدراسیون جهانی جماعات شیعه خوجه اثناعشری و عضو شورای عالی مجمع جهانی اهل بیت. وی از شخصیت‌های شیعیان خوجه اثناعشری است که نمایندگی برخی مراجع تقلید مانند سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی و سید علی سیستانی را نیز بر عهده داشته است. از وی آثار چون قوانین اسلامی در ترجمه انگلیسی فتاوای آیت الله سیستانی بر جای مانده است.

 

- حاجی ناجی

غلامعلی حاجی اسماعیل(۱۸۶۴- ۱۹۴۳م)، معروف به حاجی ناجی از شخصیت‌های تأثیرگذار و نخستین خوجه‌های اثناعشری در بمبئی بود. او آثاری را از عربی به گجراتی ترجمه کرده است؛ ترجمه قرآن، معراج السعاده و برخی دعاها از آن جمله است، اما عمده فعالیت او به انتشار مجلاتی برای شیعیان خوجه اثناعشری متمرکز شده بود.

 

دیگر شخصیت‌ها

برخی دیگر از شخصیت‌های خوجه اثناعشری عبارتند از:

غلامحسین ولی محمد درسی (سلسبیل)

داوود حبیب

محمد شریف دوجی

علی محمد جعفر دوجی

دایا والجی

غلامعباس قاسمعلی بهادر علی ملوجی

احمد دونگرسی

نظیر جسا[۱۸]

 

مجلات

راه نجات؛ توسط حاجی غلامعلی حاجی اسماعیل معروف به حاجی ناجی در ۱۸۹۰ در بمبئی انتشار یافت. فعالیت این نشریه در زمینه اسلام، تشیع و فعالیت‌های عام المنفعه بود.

نور ایمان؛ در ۱۸۹۲ توسط حاجی ناجی به زبان گجراتی در بمبئی منتشر شد. این نشریه نیز اطلاعاتی درباره اسلام و تشیع ارائه می‌داد.

باغ نجات؛ در ۱۹۰۶ توسط حاجی ناجی منتشر شد.

منادی، به زبان گجراتی و به سردبیری عبدالحسین ساشادینا در زنگبار چاپ می‌شد و بیشتر مطالب آن درباره اسلام و خوجه‌های اثناعشری مقیم زنگبار بود.

سلسبیل، از مجله‌های قدیمی خوجه‌های اثناعشری زنگبار بود، این نشریه در ۱۹۲۴ با همت غلام حسین ولی محمد درسی منتشر شد.و انتشار آن ۱۹ سال به طول کشید و مطالب آن درباره اسلام، تشیع و لزوم وحدت شیعیان خوجه اثناعشری بود.

ساماچار، مجله رسمی فدراسیون خوجه‌های اثناعشری افریقا است که دیدگاه‌های رهبران این فدراسیون و موضوعات اسلامی را مطرح می‌کند. نسخه‌های این مجله با بیش از ۴۵ سال سابقه در کشورهای شرق و جنوب شرق افریقا، انگلستان، هند و امریکای شمالی توزیع می‌گردد.

مجله بین المللی شیعه اخبار و گزارش‌هایی درباره شیعیان خوجه اثناعشری در جهان و وضعیت اقتصادی و اجتماعی آنان ارائه می‌کند سردبیر آن حسنین والجی است که آن را در اونتاریو کانادا منتشر می‌کند. این مجله فعالیت خود را از ۱۹۹۲ آغاز کرده است.

مجله Insight فدراسیون جهانی به گزارش فعالیت بخش‌های مختلف فدراسیون جهانی می‌پردازد.

مجله لایت(نور)؛ نخستین شمارۀ این مجله در قالب جزوه در مارس ۱۹۶۳ در ۷۵ نخسه منتشر شد، در پایان ۱۹۶۴ تیراژ آن به ۳۰۰ نسخه افزایش یافت و در ۱۹۶۵ سید اختر رضوی آن را در شکل یک مجله چاپ کرد و در ۱۹۶۸ به پیشنهاد او انتشار آن به بر عهده این بلال مسلم قرار گرفت.[۱۹] مجله نور مقاله‌هایی درباره اسلام، تشیع، مراجع، علما و روحانیان شیعه و شخصیت‌های با نفوذ خوجه و وضعیت زندگی خوجه‌های اثناعشری در شرق افریقا چاپ می‌کند.

مجله صدای بلال؛ این مجله در ۱۹۶۵ به وسیله محسن علی دینا نماینده بلال مسلم میشن در مومباسا منتشر شد. و در ۱۹۶۷ انتشار آن نیز بر عهده این سازمان قرار گرفت و سید محمد مهدی شوشتری به سردبیری آن منصوب گردید. این مجله هر دو هفته یکبار به زبان سواحیلی چاپ می‌شود و به صورت رایگان در تانزانیا، کنیا، اوگاندا و مناطق سواحیلی زبان زئیر و بوروندی توزیع می‌شود.[۲۰]

 

پانویس

1. روغنی، صیازده

2. روغنی، صیازده و دوازده

3. دایرة المعارف جهان اسلام، آکسفورد، ذیل Kosjas به نقل از دانشنامه جهان اسلام، ج۱۶، ص۳۹۷

4. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص۳۴۰؛ روغنی، شیعیان خوجه در آئینۀ تاریخ، ص۱۳۱

5. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص۳۴۰

6. روغنی، شیعیان خوجه در آئینۀ تاریخ، صیازده و دوازده

7. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گسترۀ جهان، ص۲۹۴،۲۱

8. روغنی، شیعیان خوجه در آئینه تاریخ، ص۲۴

9. رنجبر شیرازی، شیعیان تانزانیا، ص۷۶؛ روغنی، شیعیان خوجه در آینه تاریخ، ص۱۵-۱۶

10. امینی، ص۲۰ـ۲۳

11. امینی، ص۲۰ـ۲۳؛ سازمان تبلیغات اسلامی، ص۱۵ـ۲۱؛ عرب احمدی، ۱۳۷۹ش، ص۳۵ـ۱۵۷

12. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص۱۸۷

13. روغنی، شیعیان خوجه در آئینۀ تاریخ، ص۱۵۸

14. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص۳۴۰؛ روغنی، شیعیان خوجه در آئینۀ تاریخ، ص۱۳۱

15. روغنی، شیعیان خوجه در آئینه تاریخ، ص۱۴۱؛ عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص۳۵۶-۳۶۲

16. روغنی، شیعیان خوجه در آئینۀ تاریخ، ص۱۳۱

17. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص۳۶۲ پانویس

18. روغنی، شیعیان خوجه در آئینۀ تاریخ، ص۱۳۲-۱۵۳

19. عرب احمدی، شیعیان تانزانیا، دیروز و امروز، ص۱۲۱

20. عرب احمدی، شیعیان تانزانیا، دیروز و امروز، ص۱۲۱

ادامه دارد...