جایگاه و تأثیر آیین مسیحیت در آفریقا (3)

  • کد خبر: 2052
  • منبع خبر: باشگاه اندیشه

خلاصه ظهور پدیده دینی و تبلیغ و ترویج گسترده مسیحیت در آفریقا، پس از سلطه استعمار آغاز شده و با حمایت مادی و معنوی آنها صورت گرفت. این امر، موجب گردید که گروندگان آفریقایی، هویت جدیدی یافته و نگرش جدیدی نسبت به امت مسیحی جهانی احساس کنند که تا پیش از آن سابقه نداشت.


● مسیحیت و تاکید بر قوانین مردم سالاری

از مسائلی که همواره در آفریقا بر آن تاکید می‌شود، این است که مسیحیت خواهان و مشوق دموکراسی، قانونمندی ، توسعه و رفاه بوده، در حالی که اسلام مخالف مردم سالاری و تمدن است. آنها چنین وانمود می‌کنند که کشورهای اسلامی چندان نصیب و بهره‌ای از سعادت و رفاه نداشته، ولی کشورها و گروه‌های مسیحی از نعمت‌ها مواهب دنیا بهره‌‌مند شده‌اند. به زغم برخی از ارباب کلیسا، این امر نقطه ضعفی برای اسلام و مسلمانان قلمداد شده و نشانگر عدم تطابق اسلام با نیازمندی‌های مردم است.

در همین رابطه، برخی جراید و مخالفان آیین اسلام به کارهایی مانند نوشته‌های «راین تاگیرا» اشاره می‌کنند و کشور دموکراتیکی در بین ممالک اسلامی وجود ندارد، وی در یک مقایسه گسترده میان کشورهای به دموکراسی روی آورده در طول سالهای پس از جنگ جهانی دوم و به ویژه پس از فروپاشی شوروی و بلوک سیاسی – نظامی شرق، چنین تحلیل می‌کند که الگوی حرکت به سوی دموکراسی و جنبش دموکراسی خواهی در جهان رو به گسترش است. البته آفریقا نیز در این راستا گام برداشته و مسیحیت در این زمینه فعال بوده است.

این مطالب، اگر چه در خصوص برخی کشورهای اسلامی صدق می‌کند، اما نگاه مغرضانه وی موجب نادیده گرفتن حقایق شده است برای نمونه، اینکه گفته شود اسلام با مردم سالاری و رشد مخالف است، از ترفندهای دشمنان اسلام و برخی گروه‌های تبشیری استعماری است و رخدادهای اخیر در جهان اسلام، بی‌اساس بودن این ادعا را ثابت می‌کند.

 

● شرایط مسلمانان و تنش‌های آنها با مسیحیت تبشیری

نمی‌توان به حضور و نفوذ ادیان اشاره کرده و از تنش‌های بین ادیان و حتی مذاهب سخنی به میان نیاورد. مسلمانان تقریبا ۵۰ درصد جمعیت آفریقا را تشکیل می‌دهند و از نظر جمعیت و پیشینه، صاحب اقتدار و توانایی ذاتی هستند. اما پس از سلطه استعمار، برای مدت مدیدی آنها احساس می‌کردند که از حضور در شرایط تصمیم‌گیری دولتی و ایفای نقش در حکومت محروم شده‌اند. شاید بیش از حضور و سلطه استعمار، تلاش‌های تبشیری موجب نگرانی و حساسیت مسلمانان در آفریقا و مبارزه آنها با استعمار مسیحی گردید.

برای نمونه، تلاش‌های پیروان عثمان دان فودیو و جنبش حیدره در غرب، مهدی سودانی در شمال و برخی مسلمانان در شرق و جنوب قاره که از موقعیت پیش آمده ناخشنود بودند، ‌به همین منظور صورت گرفت. در واقع، حضور استعمار موجب شد که رهبران اسلامی بیدار شده و برای رفع مشکلات خود تلاش کنند. آنها برای رهایی از سلطه استعمار، در این اندیشه بودند که علاوه بر مبارزه با حکام استعماری باید به پالایش و اصلاح باورهای دینی مردم بپردازند. آنها می‌خواستند با اجرای قوانین و عدالت در منطقه، انسجام و اتحاد برقرار کنند و به این ترتیب، استعمار و تلاش‌های فرهنگی آن را در قاره ضعیف سازند.

برای مثال، آنها پادشاهی فدرال هوسا را به صورت یک پادشاهی مرکزی در آورده و سکوتو را مقر و پایتخت سلسله عثمانی قرار دادند. این همان خلیفه نشین سکوتو بود که امارت‌های هوسا و فولانی خود را وامدار آن دانسته، ولی پس از سلطه انگلستان در اختیار لوگارد قرار گرفته و موجبات شهرت و آسایش وی را فراهم آورد.

تا پیش از آغاز دوره جدید و تعدد احزاب و مردم سالاری در آفریقا، مسلمانان از قدرت سیاسی اندکی برخوردار بودند. برای مثال، در کنیا و در کابینه آقای جومو کنیاتا هیچ وزیر مسلمانی حضور نداشت؛ در حالی که منابع مسیحی نیز بر این باور بودند که مسلمانان، ۲۵ درصد جمعیت آن کشور را تشکیل داده و می‌دهند.

ناخرسندی مسلمانان از دولت‌های آفریقایی، عمدتا به دلیل حضور اندک نمایندگان آنها در حکومت و مؤسسات دولتی و منع آنها از دایره تصمیم‌گیری عمومی است که از آن جمله به مسائل زیر می‌توان اشاره کرد: اعمال تبعیض در تقاضانامه‌های آنها توسط وزیران و دولتمردان، اعمال محدودیت در ثبت مؤسسات آموزشی، عدم اجازه تأسیس دانشگاه به مسلمانان، در نظر نگرفتن فرصت برابر برای مسلمانان در برنامه‌های رادیو و تلویزیون دولتی، تعلل در ارائه گذرنامه، کارت هویت و دیگر مدارک دولتی به آنها، سخت‌گیری بی‌مورد برای آنها در برخی موارد؛ تبعیض در پذیرش آنها در دانشگاه‌ها، ادارات و نظایر آن.

در واقع، مسیحیان بیشترین سهم را در مشاغل دولتی، بخش‌های تجاری و صنعتی، حضور در دانشگاه و رسانه‌ها و بهره‌برداری از توریسم و امر هتلداری در مناطق مختلف داشته و در حفظ این عرصه‌ها بسیار کوشا هستند. نتیجه این رخداد‌های توسعه طلبانه در بخش‌های تحت سلطه استعمار، این بود که مناصب و موقعیت‌های حساس و مهم کشور در نهایت در اختیار مسیحیان آفریقایی آموزش دیده در مدارس تبشیری قرار گرفت. همچنین مسلمانان که از آموزش غربی محروم بودند، به صورت اصناف دون پایه و پیله‌ور در جامعه حضور پیدا کردند. در اوگاندا نیز همانند کنیا، نیجریه، ساحل عاج،‌کنگو، گینه و تانزانیا تلاش‌ها و فعالیت‌های مسلمانان آفریقایی و چالش‌ آنها با دولت را می‌توان در مقیاس بزرگ، پاسخی به بی‌عدالتی‌های اقتصادی و اجتماعی قلمداد کرد که در دوران استعماری و پس از استعمار در جامعه پدید آمده بود.

در خصوص تنش‌های میان ادیان پس از استقلال در کشورهای آفریقایی عوامل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نیز مؤثر بود. در واقع، هنگامی که مسلمانان به عنوان یک گروه اقلیت، درخواست تاسیس یک حزب اسلامی را از دولت‌های خود می‌کردند تا جایگزین احزاب مسیحی گردد، به دنبال پذیرش خود به عنوان یک شهروند کامل با تمام حقوق و امتیازها بودند؛ امتیازی که به نظر آنها دولت‌های آفریقایی را از آنها دریغ کرده بودند. این اقدام جماعت‌های مسلمان که از روح هویت دینی آنها سرچشمه می‌گرفت، در واقع پاسخی به ضعف‌ها و نارسایی‌های مؤسسات و انجمن‌های ملی و مذهبی به شمار می‌رفت که نتوانسته بودند خدمات سیاسی – اجتماعی مورد نظر را ارائه دهند.

 

● نگرش دولتمردان و نخبگان آفریقایی پس از استقلال به دین

گفتنی است که پس از استقلال کشورهای آفریقایی، ادیان مورد بی‌مهری قرار گرفته و عوامل چندان مهمی در حکومت‌های آفریقایی محسوب نشده و نوعی چپ گرایی تحت تاثیر شوروی و چین باب شده بود. علاوه بر آن، دولتمردان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی خود، بیشتر جانب مسائل نژادی و قبیله‌ای را رعایت می‌کردند. حتی در تقسیم قدرت و مناصب دولتی، دسترسی به کمک‌های خارجی، امکان مجدد و دیگر فرصت‌ها و اولویت‌های اقتصادی،‌از افراد قبیله و همکیشان خود حمایت می‌کردند و این امر، به منازعات بسیار در آفریقا دامن زد.

گفتنی است که در دهه‌های پس از جنگ جهانی دوم که بسیاری از کشورهای آفریقایی استقلال خود را از قدرت‌های استعماری اروپایی بازپس می‌گرفتند، مسیحیت کلاسیک به دلیل همگانی با حکام استعماری با بی‌مهری مردم روبه‌رو گردید و از گسترش و نفوذ آن کاسته شد. در آن دوران، ‌ارائه تعبیر و تفسیر مارکسیستی از حوادث تاریخی و اجتماعی و بی‌توجهی به معنویت و باورهای ملی مذهبی تا حدودی رایج بود؛ از این رو اندیشه مارکسیستی که ساختار تفکر و تعامل فرهیختگان با دیگران را شکل می‌داد، اهمیت و نقش مذهب را تحت‌الشعاع قرار داده بود. گفتنی است که از دهه هشتاد به بعد، نهضت‌ها و اندیشه‌های مذهبی مورد توجه تحصیلکردگان و سیاست‌مدارن قرار گرفته و مبانی دینی، رشد بسزایی کرد.

شاید بتوان گفت که پس از استقلال کشورهای آفریقایی، مبشران و ارباب کلیسا نوعی نهضت گسترش دینی نوین را در پیش گرفتند تا برخی تجربیات تلخ تاریخی را از اذهان مردم زدوده و با رویکرد نوین و بومی، مردم را جلب کنند. نخستین اصلاحات مؤثر در غرب و شرق آفریقا، همانا در دهه پنجاه به وقوع پیوست که طی آن، مبلغان مذهبی مسیحی وابسته به کشورهای غربی احساس کردند که باید رویکرد خود را تغییر داده و همکاری و همدردی بیشتری با مردم بومی حتی علیه کشور استعمارگر داشته باشند. فارغ التحصیلان آفریقایی دانشگاه‌های غربی پس از بازگشت به وطن، تلاش خود را برای ترویج فرهنگ و بهبود شرایط ابراز داشته و به دنبال اصلاح و تغییر و تحول در جوامع خود بودند.

چینوا آچب و پاول سوینکا پس از بازگشت به میهن، نظرات خود را در خصوص اندیشه و باورهای حاکم بر جامعه در خلال داستان، رمان و شعر بیان داشتند. آنها عموما متمایل به رویکرد سوسیالیستی رایج در آن دوران بوده و خواهان ساخت آفریقا بر آن روال بودند. اما به دلیل عدم توانایی آن اندیشه در رفع مشکلات مردم، آنها و عموم روشنفکران به تدریج از آن اندیشه دست کشیده و راهکارهای مبتنی بر ادیان الهی را در نظر گرفتند و مسلمانان و مسیحیان به کتاب الهی واصول آیین خود روی آوردند؛ از این رو شاید بتوان گفت که نوعی اصلاح دینی نیز در آن دوران صورت گرفت.

 

● جایگاه آیین مسیحیت در آفریقا

گسترش مسیحیت در آفریقا از همان آغاز ترویج و تبلیغ، نشانگر آن است که باورهای مسیحی از همان آغاز در آفریقا بر خودآگاهی مردم تاثیر نهاده و آنها را متحول کرده است. باورهای اسلامی نیز در آن قاره از جایگاه رفیع و ریشه‌های ژرف برخوردار شده است. باورها و اندیشه‌های دینی زمانی ریشه دوانده و ذاتی می‌‌شوند که بر یال باورهای فرهنگی خرامیده و یا از حمایت و پشتیبانی مفاهیم فرهنگی و سنتی برای درونی شدن برخوردار شوند؛ از این رو گروه‌های تبلیغی در طول یک قرن گذشته، تلاش داشتند که نزدیکی و هماهنگی بین باورهای فرهنگی و دینی را در فرهنگ بومی مردم آفریقا مورد پژوهش و کاووش قرار داده و به انواع حیل، آن را اثبات کرده و بین آنها ارتباط برقرار کنند.

اینکه برخی از آنها سال‌های عمر خود را در این راستا سپری کرده‌اند. سویتس، ‌قوانین مذهبی را که در بستر فرهنگ و اخلاق نهادینه و باور شده، مهم‌ترین محور هدایت و هویت انسان و ناشی از همین تجربه و باور تاریخی می‌داند.

در هر حال، تغییر و تحولات مادی و معنوی در دو قرن اخیر، هر چند گاهی آهسته و گاهی سریع بوده،‌اما چهره آفریقا را تا حد بسیار زیادی دگرگون ساخته است. به همین دلیل، آفریقایی امروز با گذشته آن و حتی با دوران دهه هشتاد نیز تفاوت بسیاری دارد. مسیحیت آفریقایی، دیری است که به همه نهادها توجه داشته و در پی فراهم آوردن تکیه گاهی برای تحکیم و گسترش مراوده و پیوند با مردم است. اکنون نهاد کلیسا چنان در آفریقا ریشه دوانده و بارور شده که برخی رؤیای پاپ آفریقایی را در سر می‌پرورانند. گفتنی است که هفتاد و دو سال پیش، نخستین اسقف آفریقایی، کاتولیک انگلیسی زبان انتخاب شد و از آن تاریخ تاکنون، آفریقا در زمینه دینی بسیار رشد کرده است.

گفتنی است که آیین مسیحیت پس از معرفی به آفریقایی‌ها در قرن نوزدهم با آداب و رسوم فرهنگی – تاریخی، زبان، باورهای قبیله‌ای و به طور کلی هویت ملی و قبیله‌ای آنها به چالش پرداخت. گروه‌های تبشیری،‌هویت و سنت‌های آفریقایی‌ها را هدف قرار داده و در صدد محو آن بودند که از جمله می‌توان به زبان، سنت‌ها، باورها، و حتی خویشاوندی و ارث در میان قبایل اشاره کرد. البته از آنجایی که تلاش‌های آنها چندان با موفقیت همراه نبود؛ از این رو پژوهش‌گران در خصوص آداب و سنت مردم اندیشه کرده و نقاط مشترک و هماهنگ آنها را با آیین خود برجسته نموده و به عنوان آیین‌های مسیحی پذیرفتند. به این ترتیب، یک جلوه مهم از مسیحیت که در آن مقطع ظاهر گردید، همانا مسیحی کردن نسبی آداب مذهبی سنتی در میان آفریقا بوده است.

 

● زنان آفریقایی و توسعه فعالیت‌های کلیسایی

در طول ده سال گذشته، شرایط زنان در کشورهای آفریقایی بسیار تغییر کرده است و از نمونه‌های آن، می‌توان بهبود قوانین، امکانات آموزشی، گسترش آموزش و دستیابی به تحصیلات عالی، حضور فعال در بازار کار و اجازه مالکیت شخصی و کنترل زاد و ولد اشاره نمود. بی‌تردید، دستیابی به هر یک از این موفقیت‌ها با سدی از مقاومت روبه‌رو شده ومی‌شود. واقعیت آن است که اگر چه زنان آفریقایی وظایف و مسئوولیت‌های بسیاری دارند، اما از احترام و حقوق لازم برخوردار نبوده و در جایگاه فروتر از مردان قرار دارند. در این خطه، به دلیل تربیت نامناسب قبیله‌ای و برخی بدآموزی‌های مذهبی، تصور عمومی این است که وظیفه زنان به دنیا آوردن فرزند و محافظت از کیان و جایگاه مردان می‌باشد.

در آفریقا به کار و فعالیت زنان اهمیت و بهای لازم داده نشده و شخصیت آنها چندان امکان تجلی و بروز نمی‌یابد. موضوع آموزش و مالکیت زنان و آزادی‌های مشروع آنان به دلیل فقر عمومی و سنت‌های قبیله‌ای هنوز مورد مناقشه بوده و اهتمام لازم به آن مبذول نمی‌گردد؛ از این رو اهمیت ندادن مسلمانان به زنان و نادیده گرفتن حقوق آنان، توسط رسانه‌ها و نهادهای تبشیری تبلیغ می‌شود. حضور زنان اگر چه در همه ابعاد جامعه مشهود است، اما اگر به آموزش آنان توجه کامل نشود، حضور آنها موفق نخواهد بود. گفتنی است که نیمی از مؤسسات غیر دولتی در تانزانیا در امر زنان فعال هستند که نشانگر اهتمام آنها به شرایط زنان می‌‌باشد.

در ضمن، باید توجه داشت که آن سازمان‌های تبشیری اهتمام خاصی به ارائه تصور منفی و غیر واقعی از اسلام دارند. کلیسا‌ها به منظور جلب توجه آن قشر از جامعه، تلاش‌های خود را در تا حد زیاد معطوف آنها کرده‌اند. اکنون حمایت از زنان، محور جدید فعالیت گروه‌های تبشیری شده که نقش مهمی در ترویج مسیحیت داشته و دارد.

زنان به دلیل نقش و جایگاه حساس در خانواده و اجتماع، در کانون توجهات آیین‌های مسیحی در آفریقا قرار گرفته و در امور کلیسایی به آنان توجه ویژه‌ای مبذول می‌گردد. نهضت آموزش مردمی و تلاش برای رستگاری که از سوی گروه‌های تبشیری آغاز شده بود، موجب حضور روزافزون زنان در کارهای اجتماعی گردید که تا پیش از آن سابقه، نداشت.

زنان در جوامع سنتی آفریقایی در خدمت خانواده بود و مهم‌ترین وظیفه آنها، حریم خانواده بود. کلیسا این دیدگاه را تا حدودی تغییر داده و نقش و منزلت بهتری را برای آنها به وجود آورده که با استقبال آنها روبه‌رو شده است. زنان با مدیریت بخش‌های کلیسایی به طور انفرادی و جمعی در نهادها و بخش‌های مربوط به خود به فعالیت می‌پردازند. حضور زنان به عنوان یک نیروی کارآمد مسیحی نشانگر اهمیت و موقعیت آماری و اجتماعی آنها و همچنین حضور فعالانه و موفقیت‌آمیز در امور غیر رسمی می‌باشد.

تأسیس و تشکیل شاخه‌های کلیسای وابسته به آیین‌های مسیحیت به ویژه برای زنان و جوانان، از اهداف اصلی صاحبان کلیسا بوده و موجب رشد و گسترش بیشتر آن آیین در آفریقا گردید. برای مثال، شورای زنان جوان کاتولیک علاوه بر تصدی امور مذهبی در نهادها و مؤسسات از امکانات رفاهی نیز برخوردار بوده و می‌تواند از نظر مادی نیز افراد را خشنود کرده و بر ادامه روابط بین آنها و حلقه دینی بی‌افزاید. آن شورا علاوه بر کارگاه و مؤسسات آموزشی دارای هتل، از برخی امکانات اقتصادی نیز برخوردار بوده و در میان مردم و دولتمردان نفوذ دارد.

به نظر می‌رسد که شرایط نامناسب زنان در آفریقا، به دلیل بی‌توجهی، به کرامت انسانی، فقدان عدالت و غفلت انسانها از آموزش‌های دینی و به ویژه اسلام باشد. در گذشته، تنازعات دینی و نژادی در آفریقا بسیار بیشتر بوده و این امر، علاوه بر تشدید و استمرار دشمنی، سرمایه و امکانات کشورها را از بین می‌برد. اکنون، مؤسسات و سازمان‌های دینی و ارباب مذاهب با علم به اینکه باید محیط مسالمت‌آمیزی را فراهم آورند تا در آن، مسیحیت و اسلام و پیروان دیگر ادیان بتوانند ضمن حفظ باورها و عقاید خود، از حقوق جهان شمول و مزایای مردم‌سالاری بهره‌مند باشند، با یکدیگر ارتباط بهتری داشته و برای رفع سوءتفاهم‌ها می‌کوشند.

 

● نتیجه‌گیری

ظهور پدیده دینی و تبلیغ و ترویج گسترده مسیحیت در آفریقا، پس از سلطه استعمار آغاز شده و با حمایت مادی و معنوی آنها صورت گرفت. این امر، موجب گردید که گروندگان آفریقایی، هویت جدیدی یافته و نگرش جدیدی نسبت به امت مسیحی جهانی احساس کنند که تا پیش از آن سابقه نداشت. این امر را می‌توان سرمایه یا ثروت مشترک تمام پیروان راستین ادیان در هر زمان و مکانی قلمداد کرد که ورای روابط و مناسبات منطقه‌ای نگریسته و با یکدیگر نوعی احساس همدردی و همراهی دارند.

مهم‌ترین هدف عملی مسیحی‌ها در آفریقا، تأسیس یک جامعه مبتنی بر آموزه‌های مسیحی بوده که از آداب و رسوم محلی پاک و مبرا بوده باشد. آنها در تلاش‌های خود برای پیشبرد مقاصدشان، نه تنها با رویکرد سنتی و قبیله‌ای غالب به چالش برخاستند، بلکه گاهی حتی حاکمیت دولتی را نیز نشانه می‌گرفتند. درواقع، برخی اوقات چالش درخصوص مسائل مهم در جوامع آفریقایی منجر به پیش گرفتن رویکرد مخالفت با دولت نیز می‌شد؛ از این رو مسیحیت به عنوان یک نیروی کارآمد سیاسی با چنین نگرشی جایگاه ویژه‌ای در میان مردم پیدا کرده است.

مسئولان مذهبی در آفریقا، دو رسالت مهم به عهده دارند:

۱) نخست اینکه، دین را از زنگارهای قبیله‌ای و سنتی پاک کرده و آن را فارغ از پیرایه‌ها به مردم معرفی کنند.

۲) دوم اینکه، گفتمانی را در بخش‌های خود برقرار سازند که موجب آرامش و همدلی مردم و پیروان گردد. اینکه در برخی کشورها برخی ارباب ادیان موجب نزاع و خصومت بین مردم شده و یا پیروان ادیان دیگر را مورد تعرض و نکوهش قرار می‌دهند، برای آینده قاره و ادیان زیانبار خواهد بود. مبلغان باید چنان پیوندی بین دین و گروه‌های انسانی به وجود آورند که نشاط و پویایی در مردم پدید آمده و آنها را به همکاری، همفکری و زندگی مسالمت‌آمیز ترغیب و تشویق کند.

نویسنده: محمد رضا شکیبا، کارشناس مسائل آفریقا

 

منابع

۱. Ayittey. Georg (۱۹۹).Africa in Chaos Macmillan USA.

۲. Soyinca, Wole (۱۹۹۶). The Open sore of a continent. New York: Oxford Unni Press.

۳. Achebe, Chinua (۱۹۷۶) All Things Fall Aparts.

۴. Fage, J.D. (۱۹۹۶). A History of Agrica. Routlrdge. USA

۵. Mazrui, Ali (ed) (۱۹۹۳) General History of Africa, Africa since ۱۹۳۵, Heinmann, Unesco.

۶. Levitzion, Nehemia (eds) (۲۰۰۰), The History of Islam in Africa. Ohio uni press, USA.

۷. Bakari, Mohamad(ed) Islam in Kenya Nairobi ۱۹۹۴.

۸. Bour, John. The Catholic Church in Kenya. Nairobi St Poul Pub ۱۹۹۰.

۹. Christian Encyclopedia London Oxford ۱۹۸۲.

۱۰. Hilder, Brandt Jonathan History of the Church in Africa Ghana. A.C.P. ۱۹۸۱.

۱۱. Women Work Harder Than Men in Parliament The Nation (Nairobi) April ۲۷, ۲۰۰۵ Nation Reporters Nairobi

۱۲. Lapidus, Ira A history of Islamic Society Cambridge C.U.P ۱۹۸۸.

۱۳. Mobiti. Jhon, African Religion and Philosophy Nairobi Heinemann ۱۹۸۴.

۱۴. Beste, Mahube , A Thief Cannot Be a Nice Guy The Pick Pocket. New York, Book Surge Publishing. ۲۰۰۶

۱۵. Frantz Fanon: Black Skin, White Mask, macmilan. Nairobi, ۱۹۹۷.

۱۶. Saac, D. Osabutey, African Philosophy and Religion

۱۷. Paul Gifford. African Christianty: Its public Role (Paperback- Jun ۱۹۹۸)

۱۸. Jeffrey Sachs, ۲۰۰۵. The End of Poverty: How we can make it happen in our lifetime. London. Penguin Books.

۱۹. World Bank. World Development Indicators ۲۰۰۵. www. Worldbank. Org/data/wdi۲۰۰۵, Accessed on the ۵th of January. ۲۰۰۶.

۲۰. Achebe, C; The Trouble with Nigeria, Enugu, fourth Dimension Publishers, ۱۹۸۳.

۲۱. G. Lgwebuike Onah: A Concept of Man for a Developing Continent: in Africa: Philosophy and public Affairs(ed) Oguejiofor, Enugu, Delta Publications, ۱۹۹۸.

۲۲. See UNDP; Human Development Report ۱۹۹۵, Oxford, Oxford University Press.

۲۳. Mbiti, J, (۱۹۶۹) African Reigions and philosophy (London and Nairibi: Heinemann).

۲۴. Mazuri, A.A. (۱۹۷۷) Africans international Relation: The Diplomacy and Change (Boulder, co: West view Press).

۲۵. Mazuri, A.A. and Bakari, M (۱۹۸۶b), the triple heritage in East African literatyre, in A.S.Gerard(ed), vol.۲,

۲۶. Mazuri, A.A. and Bakari, M. (۱۹۸۶b) the triple heritage in East African literature, in A.S. Gerar(ed), vol.۲

۲۷. Kenyata, Jomo Facing Movnt Kenya Nairobi K.L.B ۱۹۶۷.