معرفی اجمالی قارّه آفریقا

  • کد خبر: 2288
  • منبع خبر: کتاب «تصوف در غرب آفریقا»

خلاصه قاره آفریقا با بیش از سی‌میلیون کیلومتر مربع، پس از قاره آسیا، بزرگ‌ترین قاره دنیا به حساب می‌آید. طولانی‌ترین فاصله شمال به جنوب ‏این قاره ۸۰۴۷ کیلومتر و عرض آن در عریض‌ترین بخش، ۷۱۳۶ کیلومتر است.‏


قاره آفریقا با بیش از سی‌میلیون کیلومتر مربع، پس از قاره آسیا، بزرگ‌ترین قاره دنیا به حساب می‌آید. طولانی‌ترین فاصله شمال به جنوب ‏این قاره ۸۰۴۷ کیلومتر و عرض آن در عریض‌ترین بخش، ۷۱۳۶ کیلومتر است.‏

این قاره با بیش از یک ‌میلیارد نفر جمعیت، از ۵۴ کشور مستقل با تنوع زبان، فرهنگ، رسوم و آداب قبیله‌ای تشکیل شده است. مناطق ‏بیابانی (صحرا) قاره آفریقا با وسعتی برابر با ۰۰۰/۰۶۵/۹ کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین منطقه بیابانی دنیا به شمار می‌آید. این صحرا از غرب ‏به اقیانوس اطلس؛ از شمال به کوه‌های اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و مصر؛ و از شرق و جنوب به سودان و دره رود نیل محدود ‏می‌شود. صحرای بزرگ آفریقا، این قاره را به دو بخش شمال و منطقه زیر صحرا تقسیم می‌کند.‏

همه‌ساله این بیابان وسیع و مخوف، جان صدها انسان مسافر را که راه خود را گم می‌کنند، می‌گیرد. بخش‌های عظیمی از این قاره که در ‏زیر خط صحرا واقع شده، پوشیده از جنگل‌های بسیار سرسبز و انبوهی از درختان سربه‌فلک‌کشیده است.‏

رود نیل به طول تقریبی ۷۰۰۰ کیلومتر، طولانی‌ترین رود جهان، و قله کلیمانجارو معروف به بام آفریقا در کشور تانزانیا، با ارتفاعی برابر ‏‏۵۸۹۵ متر، بلندترین قله در آفریقا به شمار می‌آید. دریاچه ویکتوریا واقع در کشورهای کنیا، اوگاندا و تانزانیا با مساحت ۶۸۸۷۰ کیلومتر ‏مربع، دومین دریاچه آب شیرین جهان، و دریاچه تانگانیکا واقع در کشورهای تانزانیا، بروندی، زامبیا و کنگو دموکراتیک، پس از دریاچه ‏بایکال در کشور روسیه و در جنوب سیبری، عمیق‌ترین دریاچه آب شیرین دنیاست.‏

این قاره غنی‌ترین قاره جهان است و از جهت معادن و ذخایر، در رتبه‌های نخست قرار دارد. در برخی از معادن از قبیل تانزانایت(سنگ ‏قیمتی تزیینی که معدن آن در کشور تانزانیاست) و کولتان (سنگ قیمتی که در صنعت موبایل، کامپیوتر و صنایع موشکی استفاده می‌شود و ‏بزرگ‌ترین معدن آن در شرق کشور کنگو است) که شهرتی جهانی دارد، منحصربه‌فرد است. همچنین در نزد اقتصاددانان، به «سبد غذایی ‏جهان» شهرت دارد.‏

به ‌دلیل اهمیت اقتصادی این قاره، نظر بسیاری از کشورها به آن جلب شده است. نویسنده کتاب فرهنگ و تمدن در آفریقا می‌گوید:‏

در حال حاضر، ده‌ها مرکز مطالعه‌ آفریقا در فرانسه وجود دارد. در آمریکا بیش از هفتاد مرکز برای مطالعه و شناخت آفریقا تأسیس شده ‏است. در استکهلم سوئد مراکز متعدد آفریقاشناسی راه‌اندازی و ایجاد شده است. دانشگاه ناپل ایتالیا، دانشکده مستقل مطالعات آفریقا دارد. ‏اینها حاکی از آن است که فرهنگ، تمدن و امکانات آفریقا، به مثابه شاه‌راهی بوده که برای بسیاری جاذبه داشته و در تمامی رخدادهای ‏بزرگ بین‌المللی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است.[۱]‏

ایرانیان نیز از دوران دیرین، توجه خاصی به آفریقا داشته‌اند. برخی از مورخان، تاریخ حضور ایرانیان را از عهد هخامنشی‌ ذکر می‌کنند. ‏‏«پروفسور هنری لوئیس گیت، محقق تمدن آفریقا در دانشگاه هاروارد، ضمن بازدید از آثاری در زنگبار، معتقد است که مردم خلیج فارس ‏از ۲۰۰۰ سال قبل، به شرق آفریقا رفت‌وآمد داشته‌اند.[۲]‏

اوج حضور ایرانیان در این قاره را می‌توان از زمان هجرت گروهی از شیرازی‌ها به مناطق مختلف شرق آفریقا دانست. آنان توانستند با ‏تشکیل امپراطوری شیرازی‌ها، پنج قرن بر این مناطق حکومت کنند. آثار آن دوران (امپراتوری شیرازی‌ها) از قبیل بقایایی از مساجد، کاخ ‏و گورستان آنان در بسیاری از شهرها و جزایر شرق آفریقا، تاکنون موجود است.‏

در اهمیت این قاره همین بس که غربی‌ها قرن ۲۱ را قرن آفریقا نام نهاده‌اند. غربی‌ها برای حضور در این قاره، از یکدیگر سبقت می‌گیرند ‏و مسلماً حضور آنان، به‌منظور خدمت به مردم این قاره مظلوم نبوده است؛ بلکه آنان به‌خاطر چپاول و غارت ثروت‌های مادی و معنوی ‏مردم مظلوم این سرزمین بر یکدیگر پیشی می‌گیرند.‏

استعمارگران غربی صدها سال است که مشغول غارت منابع این قاره هستند. آنان سرزمین‌های آفریقا را مانند میراث اجدادی خود در میان ‏خود تقسیم کرده‌اند. هرچند که در حال حاضر، به‌ظاهر در این منطقه از جهان حضور ندارند، ولی تمام ثروت‌های آفریقا را به‌دست گرفته و ‏چپاول می‌کنند.‏

آنان به منظور دور نگهداشتن دیگر کشورهای شرقی از این قاره، با تبلیغات خود یک نوع آفریقاهراسی در میان مردم دیگرکشورها ایجاد ‏کرده‌اند؛ به‌طوری که یاد آفریقا برای اکثر مردم آسیا، فقر و گرسنگی، محرومیت، خشک‌سالی، مالاریا، تب زرد و … تداعی می‌کند. ولی ‏قاره آفریقا برای یک فرد اروپایی با سرزمینی سرشار از منابع و معادن غنی (الماس، طلا، مس، بوکسیت، تانزانایت، کولتان، نفت و گاز) ‏برابر است. می‌توان گفت که قارّه آفریقا به‌عنوان حیاط‌خلوت امن غربی‌ها به حساب می‌آید.‏

براین اساس، استعمارگران همیشه تلاش کرده و می‌کنند که جایگاه این قاره را وارونه جلوه دهند. آنان آفریقا را قاره‌ای بدون تاریخ و هویت ‏به جهانیان معرفّی می‌کنند، و پیوسته در تلاش هستند که گوشه‌وکنار این سرزمین را با آتش‌افروزی جنگ‌های داخلی ناامن نگهدارند؛ هرچند ‏که این جنگ‌ها منجر به یک فاجعه نسل‌کشی شود، تا به مردم دنیا نشان دهند که این سرزمین همیشه کانون جنگ و خون‌ریزی است.‏

آنان توانسته‌اند با دور نگهداشتن دیگر کشورها از این سرزمین، جنایت‌های زیادی را بر مردم مظلوم این قاره روا دارند، که مهم‌ترین آن، ‏خرید و فروش بردگان سیاه‌پوست آفریقایی است. این مسئله موجب تخلیه قاره آفریقا از بخشی از نیروهای حیاتی آن شده و این جنایت، یکی ‏از ظالمانه‌ترین تبعید‌ها در تاریخ اقوام و ملل بوده است.‏

می‌توان گفت که هیچ قاره‌ای از قاره‌های جهان، به اندازه آفریقا از دست استعمار رنج نکشیده است، و هیچ سرزمینی به اندازه این منطقه، ‏غارت و به آن اهانت نشده است. از این مردم، بیشترین سوءاستفاده می‌شود؛ چه در سرزمین خود و چه خارج از قاره خود. بالاترین اهانت ‏به این قاره این است که غربی‌ها، آفریقا را فاقد تاریخ و تمدن به دیگران معرفی می‌کنند.[۳]‏

قاره آفریقا در حال حاضر با جمعیتی بیش از یک‌میلیارد نفر (۱۴ درصد جمعیت جهان) دوّمین قاره‌ پرجمعیت جهان پس از آسیاست. نرخ ‏رشد جمعیت آن بیش از ۵/۲ درصد بوده که بالاترین نرخ رشد جمعیت در جهان است. انتظار می‌رود که تا سال ۲۰۳۰ جمعیت قاره به ۵/۱ ‏میلیارد نفر برسد.[۴]‏

از جهت مساحت بزرگ‌ترین کشورهای آفریقا، الجزائر و کنگو، و از نظر جمعیت نیز دو کشور نیجریه در غرب و مصر در شمال، در ‏رده‌های اول و دوم قرار دارند. از جمعیت کل آفریقا بیش از ۲۰۰ میلیون نفر به زبان عربی صحبت می‌کنند و سه زبان معروف دیگر به ‏ترتیب هوسا، فولانی و سواحیلی، زبان بیشتر مردم کشورهای غیرعربی این قاره به حساب می‌آید.‏

لازم به یادآوری است که دو زبان فولانی و هوسا، زبان مسلمانان غرب و تا حدودی مرکز آفریقاست که کلمات عربی بسیاری در آنها وجود ‏دارد. در شرق این قاره زبان سواحیلی متداول است که ترکیبی از زبان‌های فارسی، عربی و هندی است. بسیاری از کلمات، به وسیله ‏گروه‌های مهاجر، شامل عرب‌ها و ایرانیان و مسلمانان هندی، از کشورهای اسلامی دیگر به این زبان وارد شده است. این سه زبان آفریقایی ‏معروف به زبان اسلام هستند و اگر مبلّغان مسلمان، یکی از این سه زبان (هوسا، فلانی و سواحیلی) را ندانند، مردم برای آنان ارزشی قائل ‏نیستند.‏

قاره آفریقا سالیان متمادی مستعمره کشورهای اروپایی بوده و اروپاییان با حضور چندصدساله خود توانستند، زبان مردم مستعمره‌های خود ‏را تغییر داده و زبان خود را به عنوان زبان رسمی آن قاره تثبیت کنند. می‌توان کشورهای آفریقا و به‌خصوص آفریقای زیر خط صحرا را به ‏سه دسته مهم تقسیم کرد: کشورهای مستعمره فرانسه معروف به فرانکوفون مانند سنگال، ساحل عاج، نیجر و مغرب. کشورهای مستعمره ‏بریتانیا معروف به انگلوفون مثل غنا، نیجریه و آفریقای جنوبی، و کشورهای تحت قیمومت پرتغال از قبیل گینه بیسائو و موزامبیک.‏

استعمار توانست در این کشورها هویت مردم را که زبان و به‌دنبال آن فرهنگ آنان است، تغییر دهد. در اغلب این کشورها زبان رسمی و ‏به‌خصوص زبان آموزشی و مکاتبات اداری، به زبان انگلیسی و فرانسوی و پرتغالی است.‏

دین اسلام در همان سال‌های اوایل بعثت وارد آفریقا شده است و این سرزمین امروزه یکی از کانون‌های مهم اسلام در جهان به شمار ‏می‌رود.‏

ایرانیان نیز در بسیاری از مناطق شرق این قاره حضور داشته و حکومت شیرازی‌ها که مرکز آن شهر کیلوا در کشور تانزانیاست. بیش از ‏پنج قرن بر بخش‌های عظیمی از مناطق ساحل شرقی این قاره حکومت می‌کردند. ولی تاریخ آفریقا همواره از حضور ایرانیان و تمدن ایرانی ‏به ویژه بعد از ظهور اسلام در این قاره، به نیکی یاد می‌کند؛ زیرا ایران هیچ سابقه استعماری در آفریقا نداشته و منشأ تحولات فرهنگی و ‏اقتصادی در این قاره بوده است. حتی امروزه نیز بقایایی از آثار ایرانیان را می‌توان در بسیاری از مناطق شرق آفریقا و حتی غرب آن دید. ‏ایرانیان توانسته‌اند نام نیکی را از خود به جای بگذارند و اگر کسی را بخواهند به نیکی یاد کنند، می‌گویند: فلانی و یا فلان خانواده، شیرازی ‏هستند.‏

به لحاظ دینی، جمعیت بالای ۵۰ درصد از این ۵۴ کشور را مسلمانان تشکیل می‌دهند. جمعیت برخی از کشورهای آن، از قبیل موریتانی و ‏سومالی کلاً مسلمان هستند و در تعدادی از آنها، بیش از ۹۵درصد جمعیت را مسلمانان تشکیل می‌دهند. به تعبیر دیگر، آفریقا تنها قاره‌ای ‏است که بیشتر جمعیت آن مسلمان است. جالب اینکه رشد جمعیت مسلمانان در آفریقا به مراتب بیشتر و سریع‌تر از سایر ادیان و از جمله ‏مسیحیت است. از این نظر، قاره آفریقا در مقایسه با سایر قاره‌ها منحصربه فرد است.‏

لازم به ذکر است که نزدیک به ۳۰ کشور آفریقایی، در سازمان کنفرانس اسلامی عضویت دارند و این موضوع، اهمیت این قاره را از ‏لحاظ فرهنگی، سیاسی و بین‌المللی دوچندان می‌کند.[۵]‏

بیشتر مسلمانان این قاره، از اهل سنت هستند که اکثریت آنان در شمال غرب و غرب آفریقا، از پیروان مذهب مالکی، و اکثریت مسلمانان ‏در شمال شرقی و شرق و جنوب و تا حدودی مرکز، از پیروان مذهب شافعی هستند. می‌توان گفت که بیش از ۷۰ درصد از مسلمانان، ‏پیرو طرق صوفیه هستند. تنها طریقه تیجانیه در شمال و غرب این قاره، بالای ۷۰ میلیون هوادار دارد. به جهت همین روحیه صوفی‌گری ‏مسلمانان، اهل سنت این سرزمین، علاقه و ارادت خاصی به اهل بیت:دارند.‏

جمعیت شیعیان نیز در این قاره قابل‌توجه است. هرچند که از روزگاران پیشین، مذهب تشیع در میان مسلمانان این منطقه شناخته‌شده بود و در ‏بعضی قرون حتی شیعیان بر بخش‌هایی از این قاره حکم‌فرما بوده‌اند، ولی حرکت تشیع و نشر آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ‏وارد مرحله جدید خود شد و روزبه‌روز، ما شاهد گسترش این حرکت و افزایش تعداد شیعیان هستیم.‏

 

پاورقی ها:

‏[۱]. فرهنگ و تمدن در آفریقا، محمدرضا حاتمی، ص ۱7.

‏[۲]. ن.ک: مجله ایست آفریکا، ۳۰ آوریل ۲۰۰1.

‏[۳]. دراسات فی تاریخ إفریقیا، عطیه مخزوم، ص 7.

‏[۴]. فرهنگ و تمدن در آفریقا، ص ۲6.

‏[۵]. همان، ص ۳9.

 

منبع: کتاب تصوف در غرب آفریقا/ نوشته حجت ‏الاسلام و المسلمین سید محمد شاهدی/ فصل اول معرفی اجمالی قاره آفریقا.