مبدأ ظهور انتشار طریقه تیجانیه در سنگال

  • کد خبر: 2370
  • منبع خبر: کتاب «تصوف در غرب آفریقا»

خلاصه در بین علمای ‏سنگال، دو نفر نقش بسیار مهمی را در نشر و توسعه طریقه تیجانیه داشته‌اند که در اینجا ما به اختصار شرح حال آنان را ذکر می‌کنیم.


ما در خصوص طریقه تیجانیه در سنگال به‌طور مبسوط سخن گفتیم؛ زیرا علمای تیجانیه کشور سنگال، بیشترین نقش را در نشر و توسعه این ‏طریقه در کشورهای سودان غربی ایفا کرده‌اند؛ به‌طوری که اگر آنان نبودند، از طریقه تیجانیه در این منطقه خبری نبود. در بین علمای ‏سنگال، دو نفر نقش بسیار مهمی را در این جهت داشته‌اند که در اینجا ما به اختصار شرح حال آنان را ذکر می‌کنیم:‏

الف) الحاج‌عمر بن‌سعید الفوتی (الحاج‌عمر تال)‏

یکی از بزرگ‌ترین رهبران مسلمان غرب آفریقا که نقش بسیار مهمی در توسعه اسلام و طریقه تیجانیه در مناطق وسیع این بخش از قاره ‏آفریقا داشته، شیخ‌الحاج‌عمر بن‌سعید الفوتی موسوم به الحاج‌عمر تال است. وی حکومت اسلامی نیرومندی را مبتنی بر قوانین اسلامی در ‏منطقه نسبتاً وسیعی از غرب آفریقا تأسیس کرد. کشورهایی همچون سنگال، مالی، گینه کوناکری، گامبیا، گینه بیسائو، بخش‌هایی از نیجر و ‏نیجریه تحت حکم فرمایی حکومت وی بودند.‏

شیخ‌عمر تال در سال ۱۷۹۴ میلادی در روستای حلوار در منطقه فوتاتورو، شمال کشور امروزی سنگال و در خانواده‌ای متدین به دنیا آمد. ‏پدر وی مشهور به «الایمان سعیدو» از رهبران مسلمان منطقه حلوار بود. شیخ‌عمر در کودکی تحت تأثیر دیانت و تقوای مادرش «سوخنا ‏آدما تیام» قرار داشت و اولین آموزه‌های دینی را از مادرش آموخت. پدر و مادر حاج‌عمر هرچند که از پیروان طریقه قادریه بودند، ولی ‏وی پس از تحصیلات دینی در ۱۵ سالگی، برای ارتقای معلومات اسلامی خود، خانه پدری خود را ترک کرد و به مناطق مختلف و مراکز ‏علمی هجرت نمود و علوم دینی را تا سطح عالی فراگرفت.‏

وی در سال ۱۸۲۳ تحت تأثیر یکی از معلمانش به نام استاد عبدالکریم بن‌احمد به طریقت تیجانیه راه یافت و به خاطر شدت علاقه وی به این ‏طریقت، کتاب هایی را که در این زمینه نوشته شده بود، مطالعه و با شیوخ و اقطاب این طریقه ملاقات های زیادی را انجام ‌داد. از این پس ‏وی به عنوان یک تیجانی‌مسلک فعالیت‌های خود را در این زمینه شروع کرد، و در سفر به مکه مکرمه، از شیخ‌محمد الغالی رسماً اجازه ‏طریقه تیجانیه را اخذ کرد، و پس از گذشت مدت زمان کوتاهی، از اقطاب طریقه تیجانیه در منطقه سودان غربی به‌شمار می‌آمد.‏

حاج‌عمر سعید الفوتی، سیاستمدار، عالم، نویسنده، مصلح اجتماعی و از رهبران بزرگ مسلمان قرن ۱۹ در غرب آفریقا و به طور خاص، ‏در کشورهای کنونی سنگال، مالی و گینه کوناکری بود که از اوایل دهه ۱۸۵۰ تا اواسط دهه ۱۸۶۰ میلادی(حدود۱۵ سال)، تحولات ‏قابل‌توجهی را در این مناطق پدید آورد و دین اسلام را در منطقه وسیعی از غرب آفریقا گسترش داد. بسیاری از متفکران و اندیشمندان، ‏وی را در کنار شیخ‌عثمان دان‌فودیو، مشهورترین شخصیت مسلمان غرب آفریقا در قرن ۱۹ می‌دانند.‏

حاج‌عمر تال عمیقا متأثر از خلافت عثمان دان‌فودیو در منطقه سوکوتو در نیجریه قرار گرفته و با محمد بلّو خلیفه وقت این دولت اسلامی نیز ‏ارتباط نزدیکی داشته است. وی در سفری به منطقه سوکوتو مدت‌ها نزد این خلیفه زندگی کرده و متأثر از افکار و نحوه حکومت‌داری وی ‏قرار گرفته است، و در مدت اقامتش در منطقه سوکوتو با دختر شیخ‌محمد بلّو ازدواج کرد.‏

حاج‌عمر تال مانند سایر رهبران مذهبی آفریقا، همچون محمد احمد عبدالله سودانی (امام‌مهدی) و شیخ‌عثمان دان‌فودیو در قرن ۱۸ و ۱۹ که ‏سفری به حج داشتند، از افکار وهابیت متأثر شده و اصلاحات وهابیت برای آنان جلب توجه می‌کرد، و همین امر سبب شد که آنان در ‏کشورهای آفریقایی به عناوین مختلفی و به بهانه ایجاد اصلاحات در بین مسلمانان و مبارزه با بدعت‌ها، انقلاب‌هایی را انجام دهند.‏

بسیاری از حرکت‌های اصلاحی آفریقایی از قبیل حرکت عثمان دان‌فودیو در نیجریه و پس از آن محمد بلّو، حرکت محمد احمد عبدالله در کشور ‏سودان و حرکت حاج‌عمر تال، هرچند از جهت ظاهری از حرکت وهابیت الگو گرفته بودند، ولی تفاوت‌های جوهری بین آنان وجود داشت؛ ‏زیرا بسیاری از رهبران مسلمان آفریقا از واقعیت عقاید وهابیت مطلع نبودند. ازاین‌رو، بعضی از آنان کورکورانه از افکار وهابیت متابعت ‏می‌کردند، ولی در انقلاب‌های آنان هیچ اثری از طرز تفکر وهابیت دیده نمی‌شد.‏

شایان ذکر است که برخی از رهبران مذهبی آفریقا در جهت تشکیل حکومت و جمع کردن مردم به دور خود، به احادیث مهدویت متوسل ‏شده و بعضی از آنها خود را به عنوان مهدی موعود معرفی می‌کردند. می‌توان در این زمینه به حرکت اصلاحی «امام مهدی سودانی» ‏اشاره کرد که خود را رسماً به عنوان مهدی موعود معرفی می‌کرد و در نامه‌های خود به سران قبایل و شیوخ، از تعبیر «أنا المهدی ‏الموعود المنتظر» استفاده می‌کرد.‏

برخی دیگر، کسانی بودند که هوادارانشان، آنان را تا سرحد مهدی موعود تقدیس کرده و مدعی می‌شدند که وی همان مهدی منتظر است. ‏در این زمینه نیز می‌توان به طرفداران عثمان دان‌فودیو اشاره کرد. اطرافیان ایشان بر این باور بودند که وی همان مهدی موعود است؛ ولی ‏شیخ‌عثمان به شدت با این طرز تفکر مخالفت می‌کرد.‏

حاج‌عمر تال کسی بود که سال‌ها هجرت و کسب علم و تجارب و فعالیت‌های جهادی و به‌خصوص اقامت کوتاه او در قلمرو حکومت ‏اسلامی مَسینا در نیجریه و کسب اطلاعات حکومت‌داری، وی را به فردی جهادی ودولتمردی قوی تبدیل کرد. سرانجام وی در سال ۱۸۳۱ ‏تصمیم گرفت که به غرب آفریقا بازگردد. بازگشت وی به غرب آفریقا چند سال به طول انجامید؛ زیرا وی در طول این مسیر (از نیجریه به ‏مالی)، با تشکیل لشکری مجهز، با بت‌پرستان و قبایل مشرک جهاد می‌کرد و آنان را به دین اسلام دعوت می‌نمود.‏

عمر تال در سال ۱۸۴۰ جامعه‌ای متشکل از علما و دانشمندان در منطقه «جه گونکو» در مرزهای شرقی فوتاجالون تأسیس کرده و تعداد ‏زیادی از مسلمانان را به سوی خود جلب کرد. این افراد اکثراً فلوبه و توکولور بودند و در فوتاتورو (در شمال سنگال) به خدمت گرفته ‏شدند. ورود حاج عمر تال به فوتاجالون، از سوی المامی تیمبو (دولت اسلامی) تهدیدی برای حاکمیت او محسوب شد و با اوج گرفتن ‏اختلافات بین آن دو، عمر تال به منطقه‌ای جنگلی خارج از محدوده قدرت و نفوذ المامی تیمبو نقل مکان کرد.‏

این مهاجرت در سال ۱۸۴۲ صورت گرفت و حاج‌عمر پس از آن، مقدمات تأسیس امپراتوری توکولور را فراهم و با ایجاد ارتشی نیرومند، ‏پیروان خود را آماده جهادی مقدس علیه دولت‌های کافر بومی همجوار خود ساخت. وی پس از تشکیل حکومت، حرکت‌های جهادی خود را ‏با لشکری بسیار مجهز به مناطق مختلف شروع کرد. یکی از نوادگان وی به نام الشیخ‌محمد المنتقی احمد تال کتابی را با عنوان الجواهر و ‏الدرر فی سیره الشیخ‌الحاج‌عمر تألیف نموده است.[۳۳] می‌توان گفت که این کتاب، جامع‌ترین و موثق‌ترین کتاب در شرح حال حاج‌عمر تال ‏است. وی بخش عمده این کتاب را به جهادهای شیخ‌اختصاص داده است.‏

شیخ‌منتقی جهادهای شیخ‌را به دو بخش غزوه (جهادهایی که خود شیخ‌در آن حضور داشته) و سریه (جهادهایی که شیخ‌ در آن حضور نداشته) ‏تقسیم کرده است. وی بیش از دویست غزوه و سریه را با تفصیلات دقیق از شیخ ‌نقل نموده و اغلب این جهادها را مبارزه با مشرکان و ‏دعوت آنان به دین اسلام ذکر کرده است. لازم به‌یادآوری است که شیخ‌منتقی و همچنین برخی از نویسندگان دیگر، بر این باورند که شیخ‌عمر ‏الفوتی جهادهایی نیز علیه مسلمانان و حکومت‌های اسلامی که از راه صحیح اسلامی انحراف پیدا کرده و برخی از بدعت‌ها را در دین ایجاد ‏کرده بودند، نیز داشته است.‏

برخی از مورخان برای حاج‌عمر الفوتی کرامات زیادی را در حرکت‌های جهادی خود علیه بت‌پرستان و حکومت‌های منحرف اسلامی ‏محلی ذکر کرده‌اند. این کرامات و معجزات را شیخ‌منتقی تال در کتاب الجواهر و الدرر ذکر کرده است.[۳۴]‏

هرچند که حرکت‌های جهادی حاج‌عمر بر علیه مشرکان بوده، ولی در تاریخ آورده‌اند که وی علیه استعمار انگلیس نیز وارد جنگ شده و ‏پس از چندین درگیری با لشکر انگلیسی، سپاهیان حاج‌عمر شکست بزرگی را متحمل شده‌اند. وی با لشکریان فرانسوی‌ها نیز در بعضی ‏مناطق درگیری داشته، ولی در جنگ با آنها به عللی احتیاط می‌کرد.‏

جهادهای پی‌درپی حاج‌عمر تال باعث تقویت و گسترش حکومت وی و غلبه بر حکومت‌ها و پادشاه‌های محلی بود. گسترش دامنه فتوحات ‏حاج‌عمر در غرب آفریقا، به تدریج نگرانی فرانسوی‌ها را فراهم کرد که در کشورهای امروزی سنگال و گامبیا حضور گسترده داشتند و به ‏غارت منابع طبیعی این کشورها مشغول بودند. در واقع کارگزاران دولت فرانسه، اقدامات شیخ‌عمر تال را مانع منافع سیاسی- اقتصادی و ‏اهداف توسعه‌طلبانه خود در سنگامبیا(سنگال و گامبیا) می‌دانستند.‏

حاج‌عمر تال نیز مخالف حضور استعمار فرانسه در سنگامبیا بود و از فرانسوی‌های مستقر در این منطقه خواستار پرداخت جزیه شد. وی ‏علت پرداخت جزیه را مسیحی بودن آنان عنوان کرد که در مناطق تحت حاکمیت مسلمانان به تجارت مشغول بودند، و براساس قوانین ‏اسلامی ملزم به پرداخت مالیات بودند. فرانسه درخواست شیخ‌عمر را در مورد پرداخت جزیه رد کرد. همچنین از تهدیدات وی بر ضد ‏حکومت‌های محلی کوچک در مسیر رودخانه نیجر که در خدمت دولت فرانسه بودند و بر اثر رقابت‌های داخلی به چند دسته تقسیم شده، ‏بودند، برای احداث قلعه‌هایی در منطقه علیای رودخانه نیجر استفاده کرد، و همین این امر موجب رویارویی ارتش حاج‌عمر تال با نظامیان ‏فرانسه شد.‏

سیاست حاج‌عمر تال در قبال فرانسه با احتیاط همراه بود و تمایلی چندان به جنگ با فرانسوی‌ها نداشت؛ زیرا جهاد مقدس خود را بر ضد ‏مسیحیان فرانسوی نمی‌دانست و در زمینه خرید تسلیحات نیز با آنها معاملاتی داشت. عمر تال پس از جنگ‌های پراکنده با مسیحی‌ها در سال ‏‏۱۸۵۷ میلادی و رویارویی ارتش ۱۵۰۰۰ نفری‌اش در مقابل پیشروی فرانسوی‌ها در منطقه مدینا که منجر به از دست رفتن ۲۰۰۰ نفر از ‏نیروهای جهادی‌اش شد، به سمت شرق و به مناطق وسیعی موسوم به سودان غربی(مالی کنونی) عقب‌نشینی کرد.‏

پس از شکست ارتش توکولور در برابر فرانسوی‌ها که منجر به واگذاری شهر مدینا به فرانسوی‌ها شد، عمر تال در سال ۱۸۶۰ به آتش‌بس ‏با فرانسوی‌ها رضایت داد. این آتش‌بس زمینه‌ساز فتوحات فرانسوی‌ها در کشور مالی طی ده سال بعد شد. پس از شکست مدینا در سال ‏‏۱۸۵۷ و پیش از قرارداد صلح ۱۸۶۰، عمر تال حضور فرانسوی‌ها را در سنگامبیا به رسمیت شناخت و فرانسه نیز در مقابل، تعهد کرد ‏که مزاحمتی در توسعه امپراتوری توکولور در منطقه علیا و میانه نیجر ایجاد نکند.‏

به موازات این امر، عمر تال مسلمانان ساکن مناطق تحت اشغال فرانسوی‌ها را به ترک سرزمین‌های خود و پیوستن به حکومت اسلامی ‏توکولور فراخواند و با اشاره به هجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مکه به مدینه، مسلمانان را دعوت کرد که به همراه خانواده خود به سمت شرق ‏مناطق حکومت وی مهاجرت کنند. طی مهاجرتی که تا آن زمان بزرگ‌ترین مهاجرت در غرب آفریقا به شمار می‌رفت، تقریبا ۴۰۰۰۰ نفر ‏از مسلمانان به همراه اموال منقول خود به حکومت اسلامی توکولور پیوستند و این مهاجرت در تاریخ غرب آفریقا نقطه عطفی به شمار ‏می‌رفت.‏

شیخ‌عمر تال پس از صلح با فرانسه و آسوده‌خاطر شدن از خطر فرانسویان مستقر در غرب آفریقا، تلاش کرد که امپراتوری خود را در ‏منطقه علیای منطقه نیجر استحکام بخشد و به دنبال آن، جنگ‌هایی را علیه حکومت‌های محلی آغاز کرد که در اغلب آنها، پیروزی از آن ‏عمر تال بود. بزرگ‌ترین جنگ وی علیه حکومت به‌ظاهر اسلامی محلی مسینا بود، که به نظر عمر تال، بدعت‌هایی را در حکومت خود ‏پایه‌گذاری کرده بود. در جهاد علیه حکومت مسینا، برخی از مسلمانان به مخالفت پرداختند؛ چون این جهاد علیه کفار به حساب نمی‌آمد، ولی ‏عمر تال بدون در نظر گرفتن رأی مخالفان به مسینا حمله و آن را فتح کرد.‏

پس از فتح مسینا، ائتلافی بین حکومت‌های مسلمان هم‌جوار، که پیش از آن با یکدیگر اختلاف داشتند، صورت گرفت. در رأس این ائتلاف ‏احمد البکی حاکم دولت اسلامی تومبوکتو و خلیفه طریقه قادریه قرار داشت که مخالف سرسخت توسعه طلبی‌های عمر تال بود و عملیات ‏جنگی وی را برای اقتصاد منطقه که مبتنی بر تفاهم بین مسلمانان و آنیمیست‌ها بود، مشکل‌آفرین می‌دانست. احمد البکی پیش از آن، در ‏زمان حمله حاج‌عمر تال به همراه احمدو شیخو حاکم مسینا، از دولت سگو در مقابل حملات حاج‌عمر تال حمایت و تلاش کرده بود که مانع ‏تصرف این حکومت محلی به‌وسیله ارتش توکولور شود. بنابراین، دشمنی عمیقی بین احمد البکی و عمر تال وجود داشت.‏

در سال ۱۸۶۲ علیه حاکمیت عمر تال در مسینا شورشی به وجود آمد که مورد حمایت برخی عوامل حاکم تومبوکتو قرار گرفت. سرانجام ‏حاج‌عمر تال در فوریه سال ۱۸۶۴ در نبرد علیه شورشیانی که شهر حمداللهی را محاصره کرده بودند، به قتل رسید.‏

عمر تال برای نهضت خود اهداف دینی و نظامی مشخصی داشت. و عمیقاً در صدد گسترش دین اسلام و برچیده شدن آیین‌های سنتی در ‏مناطق سودان غربی بود. عمر تال و اطرافیان او استعدادی در سیاست و تجارت نداشتند؛ ولی به‌رغم آنکه پادشاه توکولور موفق به تأسیس ‏ارتشی منظم شده بود، نظام اداری و قانونگذاری منسجمی داشت.‏

پس از مرگ حاج‌عمر تال حکومت وی به حیات خود ادامه داد. برخی از اطرافیان حاج‌عمر تال در ابتدا بر سر جانشینی وی اختلاف کردند؛ ‏ولی سرانجام پس از وی چندین نفر به عنوان جانشینی او مدت‌ها این حکومت را اداره می‌کردند. سرانجام این امپراتوری بزرگ اسلامی در ‏سودان غربی، در سال ۱۸۹۳ درحالی‌که از درون بر اثر اختلافات داخلی تضعیف شده بود، موردحمله فرانسوی‌ها قرار گرفت و بساط آن ‏برای همیشه برچیده شد.[۳۵]‏

حاج‌عمر تال با تشکیل این حکومت اسلامی توانست گام‌های بزرگی را در نشر اسلام و اصلاح برخی از حکومت‌های اسلامی محلی بردارد. ‏در حکومت وی بحث آموزش اسلامی و قرآنی نیز موردنظر خاص مسئولان حکومت بود؛ به‌طوری‌که در مناطق تحت حکومت توکولور، ‏مدارس قرآنی زیادی راه اندازی شد. از دیگر برنامه‌های حاج‌عمر تال، نشر طریقه تیجانیه در مناطق تحت حکومت وی بود؛ به‌طوری‌که ‏بعضی از مناطق و حکومت‌هایی که پیرو طریقه قادریه بودند. همگی به طریقه تیجانیه پیوستند.‏

مورخان در این خصوص دو نظریه دارند: بعضی بر این باورند که شخصیت علمی و معنوی حاج‌عمر تال سبب گرایش مردم به طریقه ‏تیجانیه و ترک طرق دیگر و به‌خصوص طریقه قادریه شد. جمعی دیگر بر این باورند که وی مردم را با ارعاب و ترساندن، وارد طریقت ‏تیجانیه کرده است. درهرصورت، وی در نشر طریقه تیجانیه در مناطق تحت حکومت خود بسیار نقش‌آفرین بوده است؛ تا حدی که بسیاری ‏از مسلمانان در سودان غربی، طریقه تیجانیه را به عنوان طریقه تیجانیه عمریه می‌شناسند. پس از وی نیز فرزند او شیخ‌نور سعید تال ‏ادامه‌دهنده راه پدر در نشر طریقه تیجانیه بود، و پس از او، فرزندان و نوادگان وی خلافت را به ارث بردند.‏

در حال حاضر، این طریقه در سنگال و برخی کشورهای غرب آفریقا به طریقه تیجانیه عمریه شناخته می شود. مرکز آن در سنگال شهر ‏فوتا و روستای حلوار است. اکنون (سال ۱۳۹۶ش) خلیفه و زعیم طریقه عمریه، شیخ‌محمد البشیر تال در شهر لوگا است، و خلیفه وی ‏شیخ‌مدنی تال در منطقه مدینه داکار پایتخت این کشور است. آنان در این شهر و در محله مدینه دارای مسجد بسیار بزرگی هستند که مراسم ‏عمریه را که همان برنامه‌های تیجانیه است، در آن برگزار می‌کنند.‏

حاج‌عمر تال در دوران حکومت خود در تبلیغ و نشر فلسفه انتظار در میان مسلمانان، بسیار نقش‌آفرین بود و مانند دیگر رهبران قرن ۱۹ در ‏غرب آفریقا، به ظهور حضرت مهدی۷به عنوان منجی مسلمانان اعتقاد داشت.[۳۶]‏

نهضت عمر تال و شخصیت وی توانست شخصیت‌های مبارزی را علیه توسعه‌طلبی فرانسویان تربیت کرده و پایه‌گذار جنگ‌هایی علیه ‏اشغالگران فرانسوی و انگلیسی در مناطق مختلف غرب آفریقا شود. همین امر به مرور زمان استعمارگران را به تنگ آورد و سرانجام در ‏دهه ۱۹۶۰، استقلال بسیاری از کشورهای آفریقایی از سوی استعمارگران فرانسوی در شهر سانت لوئیس سنگال، از سوی  شاردوگل ‏رئیس‌جمهور وقت فرانسه اعلام شد.

ب) شیخ‌ابراهیم نیاس کولاخی

وی یکی از شخصیت‌های طریقه تیجانیه سنگالی است که در نشر این طریقت نقش بسیار مهمی را در کشورهای غرب آفریقا ایفا نموده ‏است. می‌توان گفت که پس از حاج‌عمرتال، شیخ‌ابراهیم نیاس، دومین شخصیت تأثیرگذار در طریقه تیجانیه به حساب می‌آید؛ به‌طوری‌که ‏هواداران وی در برخی از کشورهای غرب آفریقا از قبیل غنا و ساحل عاج و برخی مناطق کشور سنگال، طریقه تیجانیه را به عنوان طریقه ‏تیجانیه نیاسیه(منسوب به شیخ‌ابراهیم نیاس) می‌شناسند.‏

شیخ‌ابراهیم نیاس کولاخی در ماه رجب سال ۱۳۱۸ قمری (۱۹۰۰ میلادی) در روستای نیسین در منطقه سینسالوم در کشور سنگال متولد ‏شد. وی در دوران کودکی به مکتب‌خانه رفته و قرآن و دروس عربی را فراگرفت. پس از آن، جهت فراگیری علوم دینی، سفرهایی را به ‏کشورهای مختلف منطقه غرب آفریقا از جمله کشور مالی، موریتانی و مغرب داشته است. وی در این سفرها از اساتید بزرگِ دروس دینی ‏بهره برد، شیخ‌ابراهیم نیاس همچون شیخ‌عمر تال، فردی پرسفر بوده که در خصوص سفرهای وی بعضی از مریدان او تألیفاتی داشته‌اند. ‏مهم‌ترین سفر وی که خود در قصیده‌ای خاطرات آن سفر را بیان کرده، سفر به مکه و ملاقات با علمای بزرگ وقت آن دیار است.‏

شیخ‌ابراهیم نیاس در سال ۱۳۵۵ هجری(۱۹۳۵ میلادی ) از شهر کولاخ سنگال همراه با بعضی از مریدان خود، سفر معنوی حج را آغاز ‏کرد. در این سفر، از شهرها و روستاهایی که می‌گذشت، ضمن ملاقات با علما و شخصیت‌های علمی، جلسات وعظ نیز برای مردم برگزار ‏می‌کرد. شیخ‌این سفر خود را به صورت قصیده‌ای بسیار طولانی سروده که بعضی از ابیات آن عبارت ‌است از:‏

مَزارُ أمینِ اللّهِ مَرکَزُ سِرّهِ

مَزارٌ لَنا مِنهُ العُلُومُ تَفَجَرَّت

أَتاکَ رَسُولَ اللّهِ زُوَرٌ مُعَفَراً

وَیَطلُبُ مِنکَ البَسطَ وَالقَبضَ وَالجَدی ‎ ‎ عَلَیکَ سَلامٌ بِالتَأدیبِ مُقَرّناً

وَجَبرئیلُ فیهِ خادِمٌ فَلَهُ الهَنا

خَدیداً لَدی أَعتابِ بِابِکَ مُعسِراً

أَتاکَ مُحِبّاً فی الحُقُوقِ مُقَصِرّاً

پس از بازگشت شیخ‌ابراهیم نیاس، وی در جهت نشر طریقه تیجانیه سفرهای زیادی به کشورهای هم‌جوار سنگال از قبیل غنا، ساحل عاج، ‏توگو و بنین داشته و توانست در بسیاری از مناطقی که مردم تابع طریقت خاصی نبودند و یا اینکه پیرو یکی از طرق غیرتیجانی بودند، آنان ‏را به طریقه تیجانیه دعوت کند. بزرگ ترین پایگاه شیخ‌ابراهیم نیاس، دو کشور غنا در شهر کوماسی و نیجر در شهر چیوتا در فاصله یکصد ‏کیلومتری نیامی پایتخت نیجر بود. یکی از تصاویری که پیروان طریقه تیجانیه نیاسیه همیشه در منازل و مراکز خود نصب می‌کنند، تمثال ‏شیخ‌ابراهیم نیاس است.‏

 

پاورقی ها:

‏[۳۳]. شیخ‌محمد منتقی احمد تال این کتاب را طی بیست سال تألیف کرده و بسیار مستند است. کتاب ‏الجواهر و الدرر در ۱۰۱۸ صفحه به بیان ‏شرح حال عمر الفوتی و به‌خصوص حرکت‌های جهادی او پرداخته ‏است. این کتاب به‌وسیله شرکت چاپ و نشر دار البراق بیروت در سال ‏‏۲۰۰۵ چاپ شده است.‏

‏[۳۴]. ن. ک: الجواهر و الدرر فی سیره الحاج‌عمر، محمد منتقی احمد تال.‏

‏[۳۵]. جامعه و فرهنگ مالی، امیر بهرام عرب‌احمدی، ص ۱۶۸-۱۷۸.‏

‏[۳۶]. همان، ص ۱۷۹.‏

 

منبع: فصل ششم کتاب تصوف در غرب آفریقا: طریقه تیجانیه، حجت الاسلام و ‏المسلمین سید محمد شاهدی.‏