برخی برنامه های طریقه تیجانیه در سنگال

  • کد خبر: 2374
  • منبع خبر: کتاب «تصوف در غرب آفریقا»

خلاصه اغلب شیوخ ومقدّم‌های این طریقه از دیگر کشورهای غرب آفریقا، با مرکز خلافت تیجانیه در سنگال مرتبط بوده و پیوسته به زیارت خلیفه ‏وقت می‌آیند. این در حالی است که آنان ملتزم هستند در مراسم مولد النبی ص که همه‌ساله در شهر تیواون سنگال برگزار می‌شود، شرکت ‏کنند.


می‌توان گفت که طریقه تیجانیه در مغرب شکل گرفته و در سنگال رشد کرده است. در واقع مؤسس این طریقه سیداحمد تیجانی و سیدعلی ‏حرازمی مغربی بودند؛ ولی این طریقه به‌وسیله شیوخ بزرگ سنگال از قبیل شیخ‌ابراهیم نیاس کاولاخی و شیخ‌عمر سعید تال و شیخ‌نور سعید ‏تال انتشار یافته است. وقتی ما به تاریخ ورود طریقه تیجانیه به کشورهای غرب آفریقا مراجعه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که شیوخ سنگال، ‏طریقه تیجانیه را در کشورهای غرب آفریقا انتشار دادند. از طرفی کشور سنگال به عنوان قطب طریقه تیجانیه به حساب می‌آید و شیوخ ‏کشورهای دیگر غرب آفریقا ارتباط تنگاتنگی با اقطاب صوفیه در مراکز تیجانیه سنگال دارند. بسیاری از آنان اجازات خود را از شیخ‌ابراهیم ‏نیاس و شیخ‌عمرتال و شیوخ پس از آنان دریافت می‌کنند.‏

اغلب شیوخ ومقدّم‌های این طریقه از دیگر کشورهای غرب آفریقا، با مرکز خلافت تیجانیه در سنگال مرتبط بوده و پیوسته به زیارت خلیفه ‏وقت می‌آیند. این در حالی است که آنان ملتزم هستند در مراسم مولد النبی ص  که همه‌ساله در شهر تیواون سنگال برگزار می‌شود، شرکت ‏کنند. این مراسم که معروف به گامو «‏Gamou‏» است، همه‌ساله در شهر تیواون با شرکت چندین میلیون تیجانی از سنگال و سایر کشورهای ‏غرب آفریقا و از جمله مغرب و تونس و لیبی برگزار می‌شود. به‌دلیل اهمیت این برنامه، ما در اینجا به اختصار از آن سخن می‌گوییم.‏

مولد النبی ص (‏Gamou‏)‏

یکی از اعیاد اسلامی ‌که مسلمانان سنگال و به‌خصوص طریقه تیجانیه به آن اهمیت زیادی می‌دهند، ولادت رسول اکرم ص  به روایت ۱۲ ‏ربیع‌الاول است. این روز از سوی دولت سنگال به عنوان یکی از اعیاد اسلامی ‌تعطیل است؛ ولی مردم چندین روز را بدین مناسبت تعطیل ‏می‌کنند. مراسم مولد النبی ص که معروف به «‏Gamou‏» است، در سراسر کشور برگزار می‌شود؛ ولی بزرگ ترین جشن مولد النبی ص ‏در شهر تیواون مرکز طریقه تیجانیه اقامه می‌گردد. در این مراسم بیش از سه میلیون نفر شرکت می‌کنند. همچنین در این مراسم، مسئولان ‏مملکتی و رؤسای بانک‌ها و شرکت‌ها و همچنین سفرای کشورهای خارجی و به ‌خصوص اسلامی، و بسیاری از شیوخ و خلفای طریقه ‏تیجانیه از کشورهای غرب آفریقا شرکت می‌کنند.‏

شهر تیواون در فاصله حدود ۱۲۰ کیلومتری داکار واقع شده و روزهای ۱۰ تا ۱۲ ربیع‌الاول، از جمعیت میلیونی شرکت کنندگان در مراسم ‏Gamou‏ پذیرایی می‌شود. مردم از اطراف و اکناف سنگال و بعضی نیز از کشورهای دیگر جهت شرکت در این مناسبت به سوی مرکز ‏طریقه تیجانیه عزیمت کرده و چند روز در آن شهر می‌مانند. هرچند اغلب حاضران در این جشن بزرگ، از پیروان طرق تیجانیه هستند، ‏ولی پیروان طرق دیگر از قبیل لائینیه، قادریه، مریدیه و حتی وهابّی‌ها هم شرکت می‌کنند. به‌خاطر تجمع اغلب مسلمانان و هواداران طریقه ‏تیجانیه در شهر تیواون جهت شرکت در این مراسم، شهر داکار و سایر شهرهای بزرگ سنگال در این ایام بسیار خلوت است.‏

دوّمین جشن مولد النبی ص در منطقه فوتا و به‌خصوص در روستای حلوار، محل تولد شیخ‌عمر الفوتی، مبارز معروف برگزار می‌شود. در ‏این مراسم هم تعداد زیادی از پیروان طریقه تیجانیه شرکت می‌کنند.‏

برنامه‌هایی که در این جشن بزرگ اجرا می‌شود عبارت است از:‏

‏1.‏ مرسوم است که چند روز پیش از برگزاری این مراسم، هدایای نقدی از سوی دولت و مسئولان و مؤسسات خیریه و افراد متمول ‏سفارتخانه‌ها، به مرکز خلافت تیجانیه «شهر تیواون» ارسال می‌شود.‏

‏2.‏ پس از حضور مردم در این مراسم، شهر تیواون به منبر وعظ و خطابه تبدیل می‌شود. خطیبان در گوشه‌و‌کنار و با زدن خیمه‌هایی ‏مشغول وعظ و نصیحت مردم می‌شوند. آنان با زبان‌های محلی پلار و ولوف صحبت می‌کنند و در فضایل و مناقب پیامبر اسلام ‏ص به سخنرانی می‌پردازند. اغلب خطبا اشعار و ابیات زیادی در وصف پیامبر ص و غزوات آن حضرت برای مردم می‌خوانند.‏

‏3.‏ از اعمال بسیار مهم آنان در ایام ولادت پیامبر اسلام ص خواندن «اوراد الوظیفه» است. این اوراد که پیش از این درباره آنها ‏سخن گفته شد، به‌صورت دسته‌جمعی و با آهنگ خاصی خوانده می‌شود.‏

‏4.‏ از دیگر اعمال افراد حاضر در مراسم بزرگداشت مولد النبی ص، گوش‌دادن و یا خواندن قصاید کتاب البُرده، اثر ‏الشیخ‌البوصیری است که حاوی ابیات مدح پیامبر ص است. اغلب گروه‌هایی که از جوانان تشکیل شده و زبان عربی را می‌دانند، ‏به‌صورت دسته‌جمعی این کتاب را چندین مرتبه ختم می‌کنند. آنان با آهنگی بسیار دل‌نشین و جذّاب، ابیات آن را به‌صورت گروهی ‏می‌خوانند.‏

‏5.‏ ختم قرآن در چندین نوبت در این ایام نیز از اعمال مستحب است.‏

‏6.‏ در کنار این جشن بزرگ و حضور چند میلیونی، از باب (لیشهدوا منافع لهم)[۳۷]، افراد زیادی با برپایی بازارچه‌هایی، اقدام به ‏فروش اجناس می‌کنند. افراد دست‌فروش زیادی هم با حمل بعضی اجناس، مشغول تجارت خُرد می‌شوند. انسان در این ایام شاهد ‏صحنه‌های بسیار دیدنی و جذاب است.‏

در این مراسم باشکوه که بزرگ‌ترین گردهمایی تیجانی‌ها در سودان غربی به حساب می‌آید، همه شیوخ سنگالی و دیگر شیوخ وخلفای این ‏طریقه از سایر کشورهای غرب آفریقا شرکت می‌کنند. شهر تیواون و کولاخ به عنوان دو مرکز مهم تیجانی‌ها در غرب آفریقا، بلکه شمال ‏این قارّه به حساب می‌آید، و اطاعت از هرگونه تصمیمی که از این دو مرکز صادر می‌شود، برای دیگران واجب است.‏

مراسم عبادی داکا (‏Daka‏)‏

یکی از برنامه‌های عبادی و تهذیب نفس طریقه تیجانیه، مراسم «داکا» است. داکا در لغت فولانی به معنای «اقامت در مزرعه تا زمان ‏برداشت محصول» است؛ ولی اکنون معنای خاصی را پیدا کرده که عبارت است از: تجمع تعداد زیادی از مسلمانان و به‌خصوص هواداران ‏طریقه تیجانیه در منطقه‌ای بیرون از شهر «گوناس» در یک زمان معین، برای برگزاری مراسم عبادی از قبیل تلاوت قرآن و مجالس ذکر ‏و وعظ.‏

بنیان‌گذار این مراسم، شیخ‌محمد سعید باه، یکی از شیوخ طریقه تیجانیه است. وی در سال ۱۹۴۲میلادی با همکاری شریف الحسن و تعدادی از ‏هواداران خود، از شهر گوناس خارج شده و برای عبادت و ریاضت به مدت ۱۰ روز به جنگل رفتند. وی چندین سال پیاپی این برنامه را ‏در تاریخ معینی تکرار کرد و هرسال بر تعداد شرکت کنندگان افزوده می‌شد. به مرور زمان این عمل تبدیل به یک سنت گردید. در حال ‏حاضر، این مراسم همه‌ساله با شکوه و عظمت خاصی برگزار می‌شود. بعد از شیخ‌سعید باه، این مراسم با زعامت شریف الحسنی و ‏شیخ‌تیجان باه فرزند حاج‌محمد سعید، خلیفه کنونی تیجانیه در شهر گوناس برگزار می‌گردد.‏

شهر گوناس در جنوبی ترین منطقه سنگال و در فاصله حدود ۶۵۰ کیلومتری داکار واقع شده است. مراسم داکا در منطقه‌ای واقع در ده ‏کیلومتری این شهر اقامه می‌شود. مساحت زیادی از جنگل را با قطع درختان برای برگزاری این مراسم آماده کرده‌اند. زمان برگزاری این ‏مراسم، براساس تقویم سال میلادی است که اغلب در ماه‌های «آوریل» و «می» است. این مراسم به مدت نه روز و هشت شب برگزار ‏می‌گردد. در هرمراسم، زمان برگزاری مراسم سال بعد اعلان می‌گردد. قابل‌توجه اینکه در این مناسبت مذهبی فقط مردها و اغلب هم افراد ‏میان‌سال و مسنّ شرکت می‌کنند.‏

در زمان برگزاری داکا، مردم از شهرها و روستاهای مختلف سنگال و بعضی نیز از خارج از کشور جهت شرکت در این مراسم به شهر ‏گوناس عزیمت می‌کنند. دولت سنگال ضمن مساعدت مادی، همه‌ساله نمایندگانی را جهت شرکت در این مراسم، به شهر گوناس اعزام ‏می‌کند. طبق برخی آمارها، تعداد شرکت‌کنندگان به بیش از پانصدهزار نفر می‌رسد و همواره همه‌ساله بر تعداد شرکت‌کنندگان افزوده ‏می‌شود.‏

اغلب شرکت‌کنندگان، موادغذایی و  وسایل لازم را همراه خود می‌برند. درعین‌حال، مرکز خلافت تیجانیه در شهر گوناس عهده دار اقامت ‏میهمانان در این مدت است. آنان با برپایی خیمه‌ها و ساخت اطاقک‌هایی از حصیر، میهمانان را اسکان می‌دهند. برای میهمانان ویژه از قبیل ‏نمایندگان طرق صوفیه و مسئولان سیاسی و بعضی از خارجی‌ها، مکان خاصی در نظر گرفته می‌شود.‏

برنامه‌هایی که در این ایام اجرا می‌شود، بدین قرار است:‏

‏1.‏ اقامه نمازهای پنج‌گانه به صورت جماعت؛

‏2.‏ برگزاری مجالس وعظ و ارشاد بعد از نماز صبح به‌وسیله خطیبان شهیر طریقه تیجانیه؛

‏3.‏ اعطای طریقه به افرادی که می‌خواهند به این طریقه درآیند؛

‏4.‏ انتخاب سه هزار نفر برای ختم نه هزار ختم قرآن در مدت نه روز؛

هرکدام از آنان در این مدت، سه مرتبه قرآن را ختم می‌کنند.‏

‏5.‏ تشکیل یک گروه سه‌هزار نفری برای خواندن «حزب السیف»؛

هرکدام از آنان می‌بایست هرروز چهل‌مرتبه و به مدت نه روز این ذکر را تکرار کنند. لازم به ذکر است که «حزب سیفی» یکی از احزاب ‏و اوراد طریقه تیجانیه است که شیخ‌احمد تیجانی مؤسس این طریقه، در کتاب معروف خود به‌نام أحزاب و أوراد آورده است.‏

‏6.‏ تشکیل یک گروه دوازده‌هزار نفری برای خواندن «صلاه الفاتح»؛

هرکدام از آنان وظیفه دارند که در مدت اقامت در داکا، هرروز دوازده هزار مرتبه این ذکر را تکرار کنند؛ شش‌هزار مرتبه شب و ‏شش‌هزار مرتبه روز.‏

‏7.‏ انجام اذکار «الوظیفه» به‌صورت دسته‌جمعی؛

برای آگاهی از این برنامه، به الوظیفه رجوع شود. سایر شرکت کنندگان به‌صورت انفرادی، مشغول تلاوت قرآن و ذکر می شوند. می‌توان ‏گفت که حالت عبادی این افراد، حاکی از این بیان معروف است که می‌گوید: «لَهُم دَوی کَدوی النَّحلِ، بَینَ راکِعٍ وساجِدٍ وَقارِئٍ وَذاکِرٍ». این ‏مراسم عبادی، به ‌گونه‌ای است که واقعاً قلم و زبان از وصف آن ناتوان است.[۳۸]‏

 

پاورقی ها:

‏[۳۷]. سوره حج، آیه ۲۸.‏

‏[۳۸]. شجره طیبه، سیدمحمد شاهدی، ص۱۰۱‏.‏

 

منبع: فصل ششم کتاب تصوف در غرب آفریقا: طریقه تیجانیه، حجت الاسلام و ‏المسلمین سید محمد شاهدی.‏