طریقه تیجانیه در کشور مالی

  • کد خبر: 2392
  • منبع خبر: کتاب «تصوف در غرب آفریقا»

خلاصه اکثر جمعیت ۹۴ درصدی مسلمان کشور مالی، از پیروان طریقه تیجانیه‌اند. نخستین طریقه صوفیه که وارد این کشور شد، مانند سایر ‏کشورهای غرب آفریقا، طریقه قادریه بود.


اکثر جمعیت ۹۴ درصدی مسلمان کشور مالی، از پیروان طریقه تیجانیه‌اند. نخستین طریقه صوفیه که وارد این کشور شد، مانند سایر ‏کشورهای غرب آفریقا، طریقه قادریه بود. طریقه قادریه در بدو امر، توانست بخش‌های زیادی از این کشور و به‌خصوص مناطق جنوبی آن ‏را پوشش دهد. ولی در سال ۱۷۸۹ با آمدن شیخ‌محمد الحافظ از قبیله ایداد علی، فرقه تیجانیه وارد این کشور شد. وی در مناطقی از جنوب ‏غربی موریتانی که در آن زمان مرکز تجمع دانشمندان پیرو مسلک قادریه بود، اقامت کرد. در طول زندگی شیخ‌محمد الحافظ، همه مسلمانان ‏در زمره پیروان تیجانیه قرار گرفتند و این طریقت به تدریج به مناطق دیگر غرب آفریقا و از جمله مالی راه یافت.‏

با ظهور حاج‌عمر تال در اوایل قرن ۱۹ و پیوستن وی و عبدالکریم النُقیلی از منطقه فوتاجالون به طریقه تیجانیه، این فرقه راه خود را با ‏شتاب به کشورهای مختلف غرب آفریقا و از جمله بخش‌هایی از سرزمین کنونی مالی باز کرد، و پس از آنکه عمر تال خلیفه کل تیجانیه در ‏سراسر سودان غربی شد، این طریقه برای توسعه خود در مناطق غرب آفریقا و از جمله مالی کنونی، فرصت بیشتری را یافت.‏

پس از تأسیس امپراتور بزرگ اسلامی حاج‌عمر تال، موسوم به پادشاهی توکولور در شرق سنگال و مالی، تیجانیه به طریقت بسیاری از ‏مسلمانان کشور کنونی مالی بدل گشت و بسیاری از بومیان پیرو آیین سنتی، در نتیجه حملات جهادی حاج‌عمر تال، مسلمان شدند و به تیجانیه ‏پیوستند.‏

درگیری‌های عمر تال با نیروهای فرانسه، نتوانست مانع روند روبه‌رشد تیجانیه در مالی شود و در همین دوره، دین اسلام در قالب مسلک ‏تیجانیه، به بسیاری از مسلمانان معرفی شد و بسیاری از مردم بر این باور بودند که اسلام همان تیجانیه و تیجانیه همان اسلام است. حاج عمر ‏تال نیز افزون بر دستیابی به مقامی رفیع در میان نومسلمانان، لقب «امیرالمؤمنین» گرفت و مدفن وی در روستای دیگیمبره، در حوالی ‏شهر باندیاگارا، به زیارتگاه تیجانی‌های مالی تبدیل شد.‏

تیجانیه در قرن ۱۹ همچنان در مالی گسترش پیدا کرد و چند تن از خلفای بزرگ این طریقت، با حملات منظم خود به قبایل آنیمیست و ‏تأسیس دولت‌های جهادی، موجب گسترش این طریقت در ایالت مختلف مالی شدند. در سال ۱۸۶۱ امام عمر بن‌سعید در شهر سگو مالی ‏اعلان دولت جهادی کرد و مریدان وی او را با لقب امیرالمؤمنین خطاب می‌کردند. این دولت یکی از دولت‌های امپراتور حاج‌عمر تال بود ‏که نقش بسیار زیادی در توسعه طریقه تیجانیه و تثبیت آن در میان مسلمانان مالی داشت. دولت‌های جهادی که پس از حاج‌عمر تال تأسیس ‏شد، در اواخر قرن ۱۹ با حمله مستقیم فرانسوی‌ها از هم پاشیده شدند.‏

گسترش طریقه تیجانیه در دوران استعمار فرانسه نیز ادامه پیدا کرد و با وجود حساسیت دولت فرانسه و کارگزاران فرانسوی مستقر در ‏ایالات مختلف مالی، زوایای تیجانیه از تحرک بسیار خوبی در جهت فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی برخوردار بودند. تیجانی‌ها در جریان ‏فعالیت‌های آزادی‌خواهانه مسلمانان این کشور در دهه ۱۹۵۰، نقش مهمی را بر عهده داشتند و چند تن از شیوخ تیجانیه در رده رهبران ‏استقلال‌طلب این کشور قرار گرفتند.‏

هرچند آمار دقیقی از پیروان طریقه تیجانیه در این کشور وجود ندارد، ولی از ظواهر استفاده می‌شود که درصد بالایی از مسلمانان این ‏کشور، از پیروان طریقه تیجانیه هستند. تیجانیه در کشور مالی نیز مثل سایر کشورهای سودان غربی، به دو گروه «احدی‌عشریه» و «اثنی ‏عشریه» تقسیم می‌شوند و این تقسیم بر مبنای تعداد اذکاری است که این دو گروه انجام می‌دهند. بعضی از تیجانی‌ها برخی از اذکار را یازده ‏مرتبه تکرار می‌کنند[۴۵] و برخی دیگر دوازده مرتبه[۴۶].‏

برخی از پیروان تیجانیه که به مذهب تشیع تشرف پیدا کرده‌اند، بر این باورند که ذکر دوازده‌گانه، برخاسته از عدد مبارک دوازده امام است. ‏یکی از شیوخ مدینه نیاس سنگال بیان می‌کرد که ذکر آنان در ابتدا، یازده مرتبه بوده است؛ ولی یک عدد به آن اضافه نمودند و آن هم به ‏جهت سلامتی حضرت حجت عج  است.‏

تیجانی‌های کشور مالی، مانند سایر کشورها، از جهت اذکار و اوراد و عمل به وظیفه[۴۷] با هم مشترک‌اند و تفاوت چندانی در آداب و ‏رسوم آنان وجود ندارد.[۴۸]‏

رابطه تشیع با تیجانیه در مالی

رابطه بین پیروان طریقه تیجانیه در کشور مالی با شیعه و پیروان اهل‌بیت ع بسیار تنگاتنگ است و از بدو ورود حرکت تشیع یعنی در ‏سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ شمسی، تعدادی از تحصیل‌کرده‌ها و شیوخ این طریقه به مذهب تشیع گرایش پیدا کرده و از آن زمان تاکنون رو به ‏افزایش است؛ به طوری که در حال حاضر ما در تمام شهرها و روستاهای این کشور شاهد حضور پیروان مکتب اهل‌بیت ع هستیم.‏

شایان ذکر است که برخی از متفکران و محققان طراز اول شیعه در این کشور، قبلا پیرو طریقه تیجانیه بوده‌اند که به مذهب تشیع تشرف پیدا ‏کردند. از این میان می‌توان به شیخ‌همپاتی باه، یکی از متفکران تیجانیه غرب آفریقا و استاد دانشگاه سوربن فرانسه، شیخ‌حبیب کان (داماد ‏شیخ‌همپاتی باه) از شعرای معروف مالی، شیخ‌جباتی، شیخ‌جارا و شیخ‌چرنو بارو از شعرای این کشور اشاره کرد.‏

 

پاورقی ها:

‏[۴۵]. پیروان شیخ‌حماه‌الله صلاه جوهره الکمال را یازده مرتبه تکرار می‌کنند.‏

‏[۴۶]. سایر تیجانیه اعم از عمریه و نیاسیه، صلاه جوهره الکمال را دوازده مرتبه تکرار می‌کنند.‏

‏[۴۷]. مجموع اعمالی است که هرفرد تیجانی باید روزانه بر آن ملتزم باشد که شرح تفصیلی آن در اوراد و ‏اذکار تیجانیه بیان شد.‏

‏[۴۸]. جامعه و فرهنگ مالی، ص۱۹۹.‏

 

منبع: فصل ششم کتاب تصوف در غرب آفریقا: طریقه تیجانیه، حجت الاسلام و ‏المسلمین سید محمد شاهدی.‏