مقام سیده زینب (س) در مصر (قسمت نخست)

  • کد خبر: 2535
  • منبع خبر: مؤسسه بین المللی چراغ فروزان هدایت اندیشه

خلاصه یکی از مشاهد و مقاماتی که بسیار مورد احترام مصری ها است، مقام حضرت زینب «سلام الله علیها» می باشد.


مقام حضرت زینب «علیها السلام» ‏

یکی از مشاهد و مقاماتی که بسیار مورد احترام مصری ها است، مقام حضرت زینب «سلام الله علیها» می باشد، در خصوص این که قبر ‏این علیا مخدره در کجا واقع شده است بین اصحاب سیر و تاریخ نگاران اختلاف می باشد، برخی مثل مرحوم سیّد محسن أمین عاملی صاحب ‏کتاب أعیان الشیعه بر این باورند که این حضرت از مدینه خارج نشده اند، و در همان شهر رحلت کرده اند، و در قبرستان بقیع دفن شده اند، ‏برخی دیگر بر این اعتقادند که قبر حضرت زینب «علیها السلام» در منطقه راویه و محلّه ای به نام (قبر الست) در فاصله هفت کیلومتری ‏حاشیه پایتخت سوریه واقع شده است و ادلّه قوی که بعداً به آن اشاره خواهد شد این نظریه را تأیید می کند، بعضی از مؤرخین و بالخصوص ‏متأخرین از نویسندگان مصری براین باورند که قبر حضرت زینب «علیها السلام» در شهر قاهره پایتخت مصر در منطقه الفسطاط معروف ‏به (الحمراء القصوی) و (قنطره السباع)می باشد، بخاطر اهمیت موضوع و از این که مصری ها مصرند مقام آن حضرت در قاهره می ‏باشد و این عقیده خلاف واقع است، بطور مختصر این سه نظریه را ذکر و تحلیل می کنیم.‏

لازم به ذکر است که در خصوص حضرت زینب «علیها السلام» نویسندگان کتب زیادی را تألیف کرده اند، و اکثر آنان به نقش آن حضرت ‏در واقعه کربلا اکتفاء کرده و تحقیق تحلیلی و مطالعه میدانی در خصوص محل دفن آن حضرت نکرده اند، در مورد مدفن آن حضرت تنها ‏کتاب تحلیلی که این حقیر دیده ام کتاب (مرقد العقیله زینب «علیها السلام» فی میزان الدراسه و التحقیق و التحلیل) تألیف الشیخ محمد حسنین ‏السابقی، چاپ دار الولاء بیروت، می باشد، از آن جهت که نویسنده این کتاب تحقیقی نسبتاً جامع و دقیق انجام داده ما در این مختصر برخی ‏فرازهای این کتاب را بطور خلاصه می آوریم.‏

 

مقام سیده زینب مصر  ‏

برخی متأخرین از نویسندگان و مورخین مصری بر این باورند که زینب کبری «علیها السلام» در مصر مدفون می باشند، سر منشأ این توهم ‏به اظهار نظر حسن قاسم المصری برمی گردد، ایشان مدعی است که در زمان دولت فاطمی ها یکی از خلفای فاطمی به نام الخلیفه ظافر ‏الفاطمی جهت زیارت قبر حضرت زینب «علیها السلام» با پای پیاده به بارگاه ایشان می آمده است، علت اظهار این رأی به تشابه اسمی بین ‏زینب کبری «علیها السلام» و صاحب قبر واقعی زینبیه مصر که زینب بنت یحیی المتوج بن حسن الأنور از نوادگان إمام حسن مجتبی «علیه ‏السلام» وجود دارد بر می گردد، فلذا بخاطر این تشابه استاد حسن قاسم اشتباها آن مقام را منتسب به زینب کبری «علیها السلام»  دانسته ‏است، پس از آن دیگر نویسندگان مصری بدون تحقیق و مراجعه به مصادر اوّلیه این رأی تأیید می کردند و مقالات و کتبی در این رابطه ‏نوشته اند که همگی هیچ مبنا و اساس صحیحی دارد، به عنوان مثال نویسنده کتاب (أهل البیت «علیهم السلام» فی مصر) آقای شوقی محمد با ‏مقدمه آقای سید هادی خسروشاهی بخشی از کتاب خود  را تحت عنوان السیّده زینب (أم الشهداء) «علیها السلام» اختصاص داده است که ‏آقایان علی أحمد شبلی، صافیناز کاظم، حنفی المحلاوی و سعاد ماهر مقالاتی در خصوص شخصیت حضرت زینب کبری «علیها السلام» و ‏توصیف مقام، ضریح و مسجد آن نوشته اند، ولی هیچکدام تاریخ دقیق خروج آن از حضرت از مدینه و ورود وی را به مصر ذکر نکرده و ‏اساساً در مقالات خود به هیچ مرجع تاریخی معتبری اشاره ای ندارند.‏

خلاصه این ادعا ( مقام حضرت کبری «علیها السلام» در قاهره است) به شرح ذیل که برگرفته از برخی کتب و مقالات می باشد ذکر می ‏شود:‏

حضرت زینب سلام الله علیها بخاطر شرائط سخت مدینه و فشار اموی ها، تصمیم بر آن گرفتند که از مدینه به مکان  دیگری هجرت کنند، ‏ایشان از بین بلاد اسلامی مصر را انتخاب کردند، چون شنیده بودند که مردم مصر نسبت به خاندان رسالت احترام می‌گذارند و همچنین از أم ‏سلمه روایتی از پیامبر «صلی الله علیه و آله و سلم»  در مدح أهل مصر وارد شده است که حضرت فرمودند: «إنّکُم سَتَفتِحَون مِصرَ وَ هی ‏أَرضٌ یُسمّی فیها القیراطُ، فَإذا فَتَحتُمُوها فَأَحسِنُوا إِلی أَهلِها فَإنَّ لَهُم ذِمَّهً و رَحِماً» أوقال:«ذِمَهً و صِهراً»[۱]‏

حضرت زینب «علیها السلام»  را در این سفر تعدادی از خاندان أهل البیت همراهی می‌کردند، از این همراهان را می‌توان فاطمه دختر ‏حضرت امام حسین «علیه السلام» و همینطور سکینه دختر دیگر آن حضرت نام برد، که این دو بزرگوار در شهر قاهره مسجد و بارگاهی ‏دارند.‏

هنگامی که مردم مصر شنیدن که کاروان عقیله بنی هاشم قصد دیار آنان را کرده همه با خوشحالی جهت استقبال از آنان آماده شدند، در این ‏استقبال علماء و أعیان و أشراف و تجّار نیز مشارکت داشتند، چون ورود کاروان حضرت زینب «علیها السلام»  به قاهره در همان سالی بود ‏که امام حسین «علیه السلام»  به شهادت رسیده بود، هنگام ورود آن کاروان بعضی‌ها به عقلیه بنی هاشم تسلیت می‌گفتند، بطوری که همه به ‏شیون وزاری مشغول شدند، حضرت زینب «علیها السلام»  هم این آیه قرآن را تلاوت می فرمودند:«هذا ما وَعَدنا الرَّحمنُ وَ صَدَقَ ‏المُرسَلُونَ»[۲] و گریه می کردند.‏

پس از استقبال با شکوه از آن علیا مخدره، یکی أعیان و أشراف منطقه، به نام مسلّمه بن مخلّد الأنصاری والی وقت مصر منزلی را در ‏منطقه الفسطاط معرف به (الحمراء القصوی) و (قنطره السباع) در اختیار آن حضرت و همراهانشان قرار دادند، و مردم همه روزه جهت ‏عرض سلام و ارادت خدمتشان می‌رسیدند، ورود آن حضرت مصادف بود با اول شعبان سال ۶۱ هجری (۲۶/آوریل/۶۸۱ میلادی)، ‏حضرت زینب «علیها السلام»  در روز یکشنبه ۱۴ رجب ۶۲ هجری (۲۸ مارس ۶۸۲ میلادی) به لقاء الله پیوستند.[۳] پس از رحلت ‏جمعیت زیادی در تشیع و تدفین ایشان شرکت کردند، مقام حضرت زینب «علیها السلام»  در شهر قاهره واقع است که دارای بارگاه و گنبد ‏بسیار زیبا می‌باشد و همه روزه محبّان و مشتاقان أهل البیت «علیهم السلام»  آن را زیارت می‌کنند.‏

نویسندگان متأخرین مصری در شأن این عُلیا مخدّره کتابهای زیادی را تألیف کرده‌اند و شعرای این دیار نیز در مقام و منزلت عقیله بنی ‏هاشم «علیها السلام» قصائد زیادی سروده اند، در اینجا به چند بیت از این اشعار بسنده می‌شود:‏

هذا ضَریحُ شَقیقَه القَمَرَینِ

سلیله الزَهراءِ بِضَعَهُ أَحمَدَ

نَسَبٌ کَریمٌ لَلفَصیحهِ زَینَبِ

بِنتُ الإمامِ شَریفَهُ الأَبَوَینِ

نُورُ الوُجُودِ وَ سَیّدُ الثَقَلینِ

شَمسُ الضُحی وَ کَریمَهُ الدارَینِ[4]

از شواهدی که برخی مؤید می آورند که مقام حضرت زینب «علیها السلام» در مصر است ضریحی است که روی قبر آن بانو نصب شده ‏می‌باشد، این ضریح در ایام زعامت مرجعیت حضرت آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی که توسط شیعیان بُهره برای قبر حضرت ‏ابوالفضل «علیه السلام» ساخته بودند، به مصر منتقل و بر روی قبر عقیله بنی هاشم نصب شد، و این خود یک داستانی دارد که خلاصه آن ‏بدین شرح می باشد: روزی استاد این حقیر مرحوم مدرّس افغانی در درس کتاب مطّول فرمودند که:‏

در زمان مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی از طرف شیعیان بُهره هندی از هند ضریحی برای قبر حضرت أبوالفضل علیه السلام به کربلا ‏آوردند، وقتی که خواستند آن ضریح را وارد حرم کنند با مشکل مواجه شدند، چون ضریح بزرگتر از چارچوب درب حرم بود، امر ‏دائرمدائر این شد که یا چارچوب را تخریب کنند و یا این که از این کار منصرف شوند، اداره اوقاف عراق از تخریب درب حرم ممانعت ‏کرد.‏

یکی از بزرگان جریان مقام حضرت زینب «علیها السلام» در مصر را به مرحوم سید ابوالحسن ذکر کرد و گفت حالا که اجازه نمی‌دهند ‏این ضریح روی قبر حضرت ابو الفضل «علیه السلام» نصب شود، بسیار مناسب است دستور فرمایید آن را به مصر برده، و روی قبر ‏منسوب به حضرت زینب علیها السلام نصب کنند، آقا فرمودند معلوم نیست آن حضرت در مصر مدفون باشند. پیرو این پیشنهاد، آقا دستور ‏دادند که یک گروهی از طلاب فاضل با جمع آوری کتب تاریخی، تحقیقی در این زمینه بکنند، و اگر ثابت شد مقام آن حضرت در مصر ‏است، این ضریح را به مصر منتقل کنید، گروه تحقیقات شروع به مطالعه کردند، در این أثنا شبی حضرت زینب علیها السلام به خواب ‏مرحوم سیّد می‌آید و می‌فرمایند که « اگر مردم در چند جابه اسم ما، ما را از زیارت کنند ممانعت می‌کنید»، صبح سیّد از خواب بلند ‏می‌شود و دستور می‌دهد کار تحقیقاتی را ملغی کنید، و دیگر ادامه ندهید واین ضریح را برای قبر حضرت زینب علیها السلام در مصر ‏ببرید.‏

‏ این حقیر در سفری که به مصر رفتم و توفیق زیارت این مقام شریف را پیدا کردم، این موضوع در ذهنم بود، وقتی که به حرم آن ‏حضرت مشرّف شدم، دیدم اطراف ضریح بعضی از قسمتها نوشته ها را با مواد معدنی (سرب) محو کرده اند. این عمل حاکی از آن است ‏که برخی از جملات که متناسب با مقام حضرت ابوالفضل علیه السلام بود بعد از انتقال ضریح به مصر، حذف کرده‌اند.[۵]‏

این جریان و خوابی که حضرت آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی دیده اند به هیچ وجه نمی تواند دلیل و تأییدی بر این باشد که قبر ‏حضر زینب کبری «علیها السلام» در مصر باشد، چون طبق این نقل حضرت در خواب به آقا فرمودند که اگر مردم در چند جا به یاد ما و ‏نام ما، ما را زیارت کنند شما ممانعت می کنید؟ این تعابیر هیچ دلیلی بر وجود قبر آن علیا مخدره در مصر ندارد، چون طبق این نقل ‏حضرت به آقا فرمودند چه اشکال دارد اگر مردم در چند مکان به نام زیارت کنند وثواب ببرند.‏

 

تحلیل و نقد این نظریه (وجود قبر زینب کبری «علیها السلام» در مصر)‏

‏همانگونه که ذکر شد در خصوص مقام حضرت زینب «علیها السلام» در مصر از مصادر قدیمی چیز موثقی در دست نمی باشد ‏در این رابطه تنها می توان به کتاب الزینبات تألیف یحیی بن حسن بن جعفر الحجّه بن عبدالله الأعرج بن الحسین الأصغر بن الإمام السجّاد زین ‏العابدین «علیه السلام» عُبیدلی المدنی عقیقی أعرجی اشاره کرد، عُبیدلی در سال ۲۱۴ در مدینه منوره متولد و در سال ۲۷۷ در مکه مکرمه ‏رحلت کرده است، ایشان صاحب کتاب الزینبات است، این کتاب در طول قرن ها در زوایایی گمنامی و فراموشی و در گنجینه های کتب ‏خطی شهر حلب سوریه مانده بود، تا اینکه حضرت آیت الله نجفی مرعشی در سال ۱۴۰۱ قمری دستور تحقیق و چاپ آن را به همراه درج ‏حاشیه ای مفید بر آن صادر فرمودند، عُبیدلی در این کتاب مدعی است که حضرت زینب کبری «علیها السلام» بخاطر فشارهای زیاد یزید ‏بن معاویه بر وی ایشان مدینه را ترک و به طرف مصر حرکت کرده و در ماه شعبان وارد مصر شده و مورد استقبال مردم قرارگرفته ‏است، آن حضرت تا آخر حیات خود در این کشور بودند تا اینکه در غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲ قمری وفات کرد و در تشییع ‏جنازه او جمع زیادی از مسلمانان مصری شرکت کرده بودند و جنازه وی را در پستوی اتاق خود در خانه مسلّمه بن مخلّد الأنصاری در ‏منطقه (الحمراء القصوی) و (قنطره السباع) دفن کردند. عبیدلی داستان استقبال حضرت زینب «علیها السلام» و رحلت وی را از زبان رقیه ‏بنت عقبه نافع بن فهری نقل می کند.[۶]‏

با توجه به أدّله قوی و اخبار متواتر مبنی بر وجود قبر حضرت زینب کبری «علیها السلام» در دمشق فلذا توجه چندانی به این کتاب و نظریه ‏عُبیدلی نمی شود.‏

مورخین و گردشگران (الرحالین) مسلمانی که از کشور مصر وشهر قاهره بازدید داشتند هیچ گزارش و اشاره ای به وجود قبر حضرت ‏زینب کبری «علیها السلام» در قاهره نکرده اند، از بین این رحالین می توان امثال ابوالحسن علی بن ابی بکر هروی (متوفی۶۱۱ قمری)، ‏ابن جبیر الاندلسی (متوفی ۶۱۴ قمری)، ابن بطوطه مغربی(متوفی ۷۷۷ قمری)، و یاقوت بن عبد الله الحموی البغدادی (متوفی ۶۲۴ ‏قمری) و ابن شاهین الزهراری (متوفی ۸۷۳ قمری) را نام برد که از قاهره بازدید داشته و مشاهدات خود را نوشته اند، ولی هیچکدام اشاره ‏ای به مقام حضرت زینب کبری «علیها السلام» نکرده و تنها مقامی را که به نام زینب در سفرنامه های خود بدان اشاره کرده اند مقام زینب ‏بنت یحیی المتوج از نوادگان امام حسن مجتبی «علیه السلام» است.‏

‏مورخین اسلامی و مصری نیز هیچکدام اشاره ای به مقام حضرت زینب کبری «علیها السلام» در مصر نداشته، از بین آنان می ‏توان افراد ذیل را نام برد:‏

‏۱- احمد بن علی عبدالله القادر المقریزی البعلبکی المصری(متوفی ۸۴۵ قمری)، ایشان در کتاب الخطط المقریزیه می گوید که در عهد ‏فاطمی ها شیعیان در روز عاشورا مراسمی را در کنار حرم ام کلثوم، سیده نفیسه و مقام رأس الحسین «علیه السلام» برگزار می کردند، ‏ایشان هیچگونه اشاره ای به عقیله بنی هاشم نکرده است و مسلما اگر ایشان در قاهره دفن شده بود شیعیان در عهد فاطمی ها این مراسم ‏عزاداری را در کنار مقام آن حضرت أم المصائب کربلاء برگزار می کردند.‏

‏۲- الحافظ شمس الدین ابا عبد الله محمد بن ناصر الدین الانصاری(متوفی ۸۱۴ قمری)، ایشان در کتاب (الکواکب السیاره فی ترتیب الزیاره) ‏هیچ اشاره ای به قبر حضرت زینب کبری «علیها السلام» در قاهره ندارد، وی در کتاب خود زنان مجلله ای که به نام زینب در قاهره ‏دارای مقام و بارگاه هستند را ذکر کرده ولی هیچ اشاره ای به وجود قبر حضرت زینب کبری «علیها السلام» در قاهره ندارد.‏

‏۳- مجد الدین بن ناسخ المصری(متوفی ۸۰۰ قمری)، ایشان نیز در کتاب خود به نام (مصباح الدیاجی و غوث الراجی) اشاره ای به قبر ‏حضرت زینب کبری «علیها السلام» ندارد.‏

‏۴- شمس الدین محمد بن عبدالرحمن ابو الخیر السخاوی المصری(متوفی ۹۰۲ قمری)، وی کتابی را در خصوص عقیله بنی هاشم تألیف کرده ‏ولی هیچگونه اشاره ای ندارد که آن حضرت در مصر دفن شده باشد.‏

‏۵- ابراهیم بن علی بن محمد بن ظهیره المخزومی المصری(متوفی ۸۹۱ قمری)، ایشان نیز کتابی را تحت عنوان (الفضائل الباهره فی محاسن ‏المصر و القاهره)، تألیف نموده ولی هیچگونه اشاره ای به قبر حضرت زینب «علیها السلام» نکرده ولی قبور دیگری که منسوب به اهل ‏البیت «علیهم السلام» را ذکر کرده است.‏

‏۶- الحافظ نور الدین ابو الحسن السخاوی الحنفی المصری(متوفی ۸۱۴ قمری)، ایشان نیز تحقیقی را در خصوص زیارتگاه های موجود در ‏قاهره داشته و کتابی را تحت عنوان  (تحفه الأحباب) تألیف نموده است در این کتاب زیارتگاه های مختلفی را مورد بحث و بررسی قرار ‏داده ولی هیچگونه اشاره ای به قبر حضرت زینب «علیها السلام» ندارد.‏

‏۷- الحافظ الکبیر جلال الدین عبدالرحمن السیوطی المصری(متوفی ۹۱۱ قمری)، وی نیز کتابی را تحت عنوان (حسن المحاضره فی تأریخ ‏المصر و القاهر) دارد، در این کتاب اشاره ای به مقام حضرت زینب «علیها السلام» نکرده است، جالب تر اینکه مرحوم سیوطی کتاب ‏دیگری تحت عنوان (العجاجه الزرنبیه فی سلاله الزینبیه) معروف به الرساله الزینبیه تألیف کرده و در این کتاب هیچ اشاره ای به سفر ‏حضرت زینب «علیها السلام» به مصر نکرده است.‏

‏۸- جمال الدین ابو المحاسن بن تغری بردی(متوفی ۷۰۴ قمری)، ایشان نیز در کتاب معروف خود به نام (النجوم الزاهره فی أخبار الملوک ‏المصر و القاهره)، اشاره ای به ورود حضرت زینب «علیها السلام» به مصر نداشته و حال آنکه در خصوص سیده نفیسه و ورود آن ‏حضرت به مصر بحث مفصلی را مطرح کرده است.‏

‏۹- ابن دقماق المصری(متوفی ۷۰۲ قمری)، کتابی تحت عنوان (الإنتصار لواسطه عقد الأمصار) را دارد که اشاره به قبر زینب بنت المتوج ‏دارد ولی ذکری از مقام حضرت زینب کبری «علیها السلام» نکرده است.‏

‏۱۰- محمد بن علی میّسر المصری(متوفی ۶۷۷ قمری )، ایشان کتابی در تاریخ مصر تألیف نموده و به طور مفصل اخبار ملوک مصر و من ‏جمله فاطمیون را مورد بحث و بررسی قرار داده و بخشی را اختصاص به زیارتگاه های مصر قرار داده و ضمن توضیح در خصوص ‏مقامات منسوب به اهل البیت «علیهم السلام» یکایک آنان را توصیف نموده ولی هیچ اشاره ای به مقام حضرت زینب کبری «علیها السلام» ‏نکرده است.[۷]‏

‏همانگونه که ذکر شد هیچکدام از این محققین و پژوهشگران اشاره به ورود زینب کبری «علیها السلام» به مصر نکرده اند و مسلماً ‏اگر چنین شخصیتی وارد این دیار می شد آنان با افتخار و تجلیل از آن یاد می کردند.‏

 

پاورقی ها:

‏[۱] صحیح مسلم/ج ۴/ کتاب فضائل الصحابه باب ۵۶ وصیه النبی(ص) بأهل مصرح ۲۲۷/ ۲۵۴۳.

‏[۲] سوره یس/ آیه ۵۲.

‏[۳] سید هادی خسرو شاهی أهل البیت فی مصر، ص ۱۸۰.

‏[۴] همان مصدر، ص ۱۸۱.

‏[۵] ریشه‌های محبّت اهل البیت در آفریقا- سید محمد شاهدی، ص ۳۸.

‏[۶] زینب کبری از ولادت با شهادت، سیّد محمد کاظم قزوینی، ص ۴۱۰‏.

‏[۷] مرقد العقیله زینب، الشیخ محمد حسنین السابقی، ص۴۰-۵۱‏.

‏ادامه دارد...

 

منبع: مؤسسه بین المللی چراغ فروزان هدایت اندیشه/ ‏http://logii.ir