مقام سیده زینب (س) در مصر (قسمت دوم)

  • کد خبر: 2543
  • منبع خبر: مؤسسه بین المللی چراغ فروزان هدایت اندیشه

خلاصه در عهد دولت فاطمی ها که دوران شکوفایی تشیع در مصر بوده است و آنان یک اهتمام خاصی نسبت به مقامات منسوب به أهل ‏البیت «علیهم السلام» در قاهره داشته اند.


دولت فاطمی ها و مقام حضرت زینب علیه السلام

‏در عهد دولت فاطمی ها که دوران شکوفایی تشیع در مصر بوده است و آنان یک اهتمام خاصی نسبت به مقامات منسوب به أهل ‏البیت «علیهم السلام» در قاهره داشته اند و همه ساله مراسم باشکوهی در روز عاشورا در کنار قبر سیّده نفیسه و سیّده ام کلثوم بنت محمد بن ‏جعفر الصادق «علیه السلام» و قبر السیده زینب بنت یحیی المتوج بن الحسن الأنور برگزار می کردند، ولی هیچ گزارشی در خصوص این ‏مراسم در کنار مقام زینب کبری «علیها السلام» از آنان به ما نرسیده و مسلما اگر آن بزرگوار در قاهره مدفون بود حتماً این مراسم با ‏شکوه را در کنار قبر عقیله بنی هاشم «علیها السلام» أم المصائب کربلاء برگزار می کردند.‏

‏برخی متأخرین از محققین و پژوهشگران مصری از قبیل: علی بن مبارک باشا، محمد توفیق شیخ الأزهر، حسن محمد قاسم الأدیب ‏المصری،أحمد شرباسی، محمد فرید وجدی المصری، نیز بر این باورند که حضرت زینب کبری «علیها السلام» وارد مصر نشده و قبر ‏موجود در قاهره که به زینبیه شهرت پیدا کرده است منسوب به زینب بنت یحیی المتوج از نوادگان امام حسن مجتبی «علیه السلام» می باشد.‏

‏می توان گفت منشأ این که بعضی از مورخین مصری بالخصوص متأخرین از آنان بر این باورند که زینب کبری «علیها السلام» ‏در مصر دفن شده است تشابه اسمی بین زنان مؤمنات و صالحات و برخی از زنانی که منسوب به اهل البیت «علیهم السلام» بوده است، می ‏باشد. تعدادی از قبور زنان در قاهره معروف به زینب می باشند از قبیل: ۱- زینب بنت محمد بن علی از نوادگان امام حسن مجتبی «علیه ‏السلام»، ۲- زینب بنت المهذب، ۳- زینب بنت هاشم، ۴- زینب بنت یونس، ۵- زینب بنت یحیی المتوج بن زید بن حسن الأنور، ۶- زینب ‏الحنفیه، ۷- زینب بنت أباجلی، ۸- زینب بنت قاسم بن محمد بن جعفر، ۹- زینب بنت موسی بن جعفر، ۱۰- زینب بنت احمد بن محمد بن محمد بن ‏عبد الله بن جعفر الصادق «علیه السلام» [۸] هیچکدام از مورخین و محققین از بین زینبات مصری به زینب کبری «علیها السلام» تصریح ‏نکرده اند و شاید این تشابه اسمی است که به مرور زمان زینبیات مصر منصرف به فرد أکمل و أشرف این زنان محترم زینب کبری «علیها ‏السلام» شده است.‏

از طرفی دیگر می توان گفت مهمترین عامل این اشتباه وجود قبر زینب بنت یحیی المتوج بن زید بن حسن الأنور در قاهره می باشد، قدر ‏مسلّم آن است این علیا مخدره به مصر آمده و در این دیار رحلت کرده است، و مقامی که معروف به زینبیه است تا قرنها به نام زینب بنت ‏یحیی المتوج شناخته می شد، ولی بعدها به نام زینب کبری «علیها السلام» شهرت پیدا کرد، یکی از أدّله ای که زینب بنت یحیی در قاهره ‏دفن است این که است ذکر کرده اند، یکی از اسباب هجرت سیّده نفیسه به مصر این است که ایشان به عشق همجواری با عمه اش (زینب ‏بنت یحیی) به مصر هجرت کرده است، و ایشان پس از زیارت مقام حضرت ابراهیم «علیه السلام» در فلسطین و مقام حضرت زینب کبری ‏‏«علیها السلام» در شام به مصر آمده است.‏

صاحب کتاب مرقد العقیله زینب تحقیق بسیار مفصل و عالمانه ای در خصوص این نظریه که مقام حضرت زینب «علیها السلام» در مصر ‏می باشد کرده اند، دوستانی که مایل به اطلاعات بیشتری می باشند می توانند به این کتاب مراجعه کنند.‏

 

نظریه قبرستان بقیع

‏تعداد کمی از مورخین من جمله سیّد محسن أمین عاملی در کتاب أعیان الشیعه بر این باورند که هیچ دلیلی بر خروج حضرت زینب «علیها ‏السلام» از مدینه در دست نمی باشد، ایشان تا آخر عمر از مدینه خارج نشده و در همان شهر در ماه رجب سال ۶۲ قمری رحلت کردن و ‏در قبرستان بقیع دفن شده اند.‏

 

نقد این نظریه

کسی از بزرگان این رأی را تأیید نمی کند و دلیل آنان این است که اگر چنین شخصیتی در بقیع دفن می شد حتما قبر و مقام وی زیارتگاه ‏عامه و خاصه می شد و حتی اگر افرادی در صدد محو کردن آثار مقام وی بودن حداقل سینه به سینه داستان دفن ایشان در بقیع در بین ‏مسلمانان نسل به نسل منتقل می شد و حال آنکه هیچگونه گزارشی در این زمینه به ما نرسیده است.‏

از این که صاحبان این قول می گویند، دلیلی در دست نیست که آن حضرت از مدینه خارج شده اند، آنان با نظریه خروج زینب کبری «علیها ‏السلام» از مدینه که زیاد هم هست چکار می کنند، آن دسته که مدعی اند مقام آن حضرت در شام و یا مصر است أدّله ای را نسبت به ‏خروج آن حضرت از مدینه می آورند که در کتب مفصله ذکر شده است.‏

اگر سیّد محسن أمین صاحب أعیان الشیعه مدعی است که قبر آن حضرت در بقیع است، وقبری که در منطقه راویه دمشق است منسوب به ‏آن حضرت نمی باشد و مجهول الهویه می باشد، پس چرا ایشان وصیت کرده اند که ایشان را در غرفه ورودی حرم حضرت زینب «علیها ‏السلام» در شام دفن کنند؟

عجیب تر این که سیّد محسن الأمین در کتاب أعیان الشیعه چنین می گوید:‏ ‏«یوجد فی قریه تسمی راویه علی نحو فرسخ من دمشق إلی جهه الشرق قبر و مشهد یسمی قبر الست  و وجد علی هذا القبر صخره رأیتها و ‏قرأتها کتب علیها: هذا قبر السیّده زینب المکناه بأم الکلثوم بنت سیّدنا علی» ویقول السیّد: (و لیس فیها تاریخ، و صوره خطها تدّل علی أنّها ‏کتبت بعد الستمأه من الهجره) و هو یعلق علی هذا الأمر ویقول: «ولایثبت بمثلها شیئی»‏.

از عجایب این است که سیّد أمین العاملی با این اعتراف و دیدن آن لوحی که مدفن حضرت زینب کبری «علیها السلام»  بر روی آن نوشته ‏شده است، باز وجود مقام آن حضرت را در شام تشکیک کرده و می فرماید (و لایثبت بمثلها شیئی) و طرفدار قول شاذی شده است که مدفن ‏آن علیا مخدره در بقیع می باشد.‏

 

مقام حضرت زینب «علیها السلام» در دمشق

‏ بین اکثر مؤرخین و اصحاب السیر و مسلمانان به طور عموم و شیعیان به طورخصوص شهرت پیدا کرده است که زینبیه ای در دمشق ‏منتسب به حضرت زینب کبری «علیها السلام» می باشد، طبق برخی از نقل ها حضرت زینب کبری «علیها السلام» به دلیل قحطی که در ‏دوران خلافت عبد الملک مروان در مدینه پیدا شده بود مدینه را ترک نموده و چون همسرش در نواحی حومه دمشق(زینبیه فعلی) باغ یا ‏مزرعه ای داشته است به آنجا مسافرت نموده و مدتی پس از رسیدن به این منطقه بیمار شده و دارفانی را وداع گفته و در همان مکان دفن ‏گردید.[۹] برخی از مورخین عوامل دیگری برای این سفر ذکر کرده اند.‏

‏ بسیاری از مورخین روایات گوناگونی را بر صحت این مدعی (مقام حضرت در شام است) ذکر کرده اند حتی برخی از مورخین مصری ‏نیز در شرح حال سیّده نفیسه از نوادگان امام حسن مجتبی «علیه السلام» و همسر اسحاق المؤتمن فرزند امام جعفر صادق «علیه السلام» ‏آورده اند که وی در سفر خود به فلسطین جهت زیارت مقام حضرت ابراهیم «علیه السلام» مقام حضرت زینب «علیها السلام» را در منطقه ‏راویه نزدیک دمشق در سال ۱۹۳ هجری زیارت کرده است، و پس از زیارت مقام آن علیا مخدرّه عازم مصر شده است. در این رابطه ‏روایات بسیاری وارد شده و مؤلفینی که در خصوص این سیده جلیله عقیله بنی هاشم «علیها السلام» تألیفاتی داشته اند محل دفن وی را منطقه ‏راویه در غوطه جنوبیه دمشق ذکر کرده اند.‏

بعضی از مورخین در زینبیه شام تشکیک کرده و آن را منسوب به ام کلثوم بنت علی بن أبی طالب «علیه السلام»  می دانند و حال آنکه اگر ‏به کتب تاریخ مراجعه شود روشن خواهد شد که حضرت زینب کبری مکّنی به أم کلثوم بوده اند، در برخی از کتب تاریخی آهل سنت و سیعه ‏زینب کبری «علیها السلام» را چنین ذکر می کنند (زینب أم کلثوم بنت علی بن أبی طالب «علیه السلام» )، در بین مردم دمشق این مقام ‏معروف به مقام أم کلثوم می باشد. در این رابطه نویسنده کتاب مرقد العقیله زینب «علیها السلام» تحقیق بسیار قابل تحسینی را انجام داده اند.‏

 

زینبیه شام در کتب أهل سنّت

برخی از علمای اهل سنت که تصریح کرده اند بر اینکه مقام زینب کبری «علیها السلام» در دمشق است عبارتند از:‏

‏۱- الحافظ المؤرخ عزّ الدین ابو عبدالله محمد بن علی بن ابراهیم ابن شداد الحلبی(متوفی ۶۸۴)، در کتاب الأعلاق الخطیره‏

‏۲- الحافظ الکبیر شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان الذهبی الدمشقی(متوفی ۷۴۸)،‏

‏۳- ابو عبد الله محمد بن عبدالله بن بطوطه المغربی(متوفی ۷۷۰)،‏

‏۴- قاضی القضاه مصطفی بن مصطفی أفندی الدمشقی

‏۵- القاضی السید محمد عجلان الحسینی الدمشقی

‏۶- القاضی خلیل بن ابراهیم قاضی مدینه بعلبک

‏۷- القاضی الشیخ محمد بن عزّ الدین الحنبلی

‏۸-  القاضی السیّد یونس بن السید نورالدین الحسینی

‏۹- ابوالبقا عبد الله بن محمد البدری المصری

‏۱۰- ابوبکر الموصلی

‏۱۱- برهان الدین ابو اسحاق ابراهیم بن محمد بن محمود بن بدربن عیسی الحلبی الدمشقی الشافعی

‏۱۲- الحافظ الکبیر شمس الدین محمد بن علی بن محمد بن طولون الصالحی الدمشقی

‏۱۳- الشیخ عبدالوهاب المصری الشعرانی

‏۱۴- القاضی نورالدین محمود بن علی بن موسی العدوی الشافعی

‏۱۵- یاسین بن مصطفی الفرضی البقاعی

‏۱۶- الشیخ اسماعیل بن محمد بن هادب العجلونی الدمشقی

‏۱۷- استاد حسن قاسم المصری، صاحب کتاب السیده زینب «علیها السلام»‏

اینان برخی از مورخین و پژوهشگران سنی هستند که در قرون مختلف تصریح نمودند که مقام حضرت زینب «علیها السلام» در راویه ‏جنوب دمشق می باشد.‏

می توان گفت بزرگان شیعه به طور اجماع همگی بر این رأی اتفاق داشته و بر این باورند که آن بانوی بزرگوار زینب کبری «علیها ‏السلام» در دمشق مدفون می باشند و مزار وی ملاذ و ملجأ مسلمانان اعم از شیعیان و اهل سنت می باشد، مسلمانان و بالخصوص شیعیان ‏همه ساله صد ها هزار نفر به قصد زیارت آن حضرت به سوریه سفر می کنند، در این ایام که گروه تکفیری داعش با کمک کشورهای ‏اروپایی و بالخصوص آمریکا و اسرائیل در صدد نا أمن کردن کشور سوریه هستند، اما عاشقان و دلباختگان خاندان نبوت و ولایت «علیهم ‏السلام» دست از زیارت این بارگاه برنداشتند و هرگونه خطری را به جان دل خریده و عازم این زیارت می شوند، در این ایام ما شاهد این ‏هستیم که صدها جوان شیعه از کشورهای مختلف بالخصوص ج.ا.ایران، لبنان، افغانستان، پاکستان و عراق جهت دفاع از این حرم عازم ‏سوریه شده و تاکنون دهها تن از آن عزیزان به درجه رفیع شهادت رسیده اند و این خود بزرگترین دلیل بر وجود قبر آن حضرت در این ‏دیار می باشد چون تنها جذبه و کششی که این جوانان را به این سرزمین می کشاند و در مقابل گروه تکفیری و اسرائیل می ایستند مقام ‏حضرت زینب «علیها السلام» می باشد.‏

همانگونه که ذکر شد اکثریت قریب به اتفاق محققین و پژوهشگران شیعه که در خصوص زینب کبری «علیها السلام» تألیفات مستقل داشته و ‏یا در کتب تاریخی خود بخشی را به زندگی این بانو اختصاص داده و یا در موضوع مدفن ایشان اشاره ای داشته اند همگی متفقند بر اینکه ‏مقام زینب کبری «علیها السلام» در شام می باشد، در اینجا به طور فهرستوار فقط به اسامی بعضی از این محققین اشاره می شود:‏

الشیخ حسن بن محمد علی الیزدی الحائری، المیرزا علی الکنی، المیرزا محمد حسن بن السید محمود فتح الله شیرازی، السید حسون بن احمد بن ‏اسماعیل بن الزینی الحسینی البراقی، الشیخ محمد حسن الأشتیانی، الشیخ حسین بن خلیل الرازی الطهرانی، المیرزا حسن خان بن میرزا علی خان ‏المراغی، المیرزا حسین بن محمد تقی النوری الطبرسی، حسن الصدر الکاظمی، الشیخ محمد حرز الدین النجفی العقیلی، الشیخ محمد حسین آل ‏کاشف الغطاء، السید عبدالحسین شرف الدین الموسوی العاملی، السید هبه الدین الشهرستانی، شیخ عباس بن محمد رضا القمی، الشیخ علی بن ‏عبدالعظیم الإصفهانی، الشیخ هاشم بن محمد المشهدی الخراسانی، السید محسن بن سید مهدی الطباطبایی الحکیم، السید عبدالرزاق المقرّم ‏النجفی، السید محمد مهدی الخراسانی، الشیخ ذبیح الله المحلاتی، الشیخ محمد جواد مغنیه، السید محمد جواد بن الفقیه شبّر الحسینی و السید علی بن ‏حسین بن السید هادی البهبهانی.‏

 

کرامات زینبیه

شایان ذکر است این مقام و بارگاه صاحب کرامت های زیادی است که اگر کسی بخواهد این کرامات را جمع آوری نماید و کتابی تحت ‏عنوان کرامات زینبیه به چاپ برساند شاید چندین جلد بشود ما در این مختصر به یکی از کراماتی که تنها با یک واسطه بنده از صاحب ‏اصلی داستان شنیده ام نقل می کنم:‏

‏یکی از تجّار بزرگ شیعه پاکستانی به نام آقای حاج محمد علی حبیب کساری (صاحب یکی از بزرگترین بانکهای خصوصی شیعه به نام ‏حبیب بانک) وقتی فرزندش (ابوالقاسم) به مرض شلل مبتلا می‌شود، وی فرزند خود را جهت معالجه به اروپا برده و در کشورهای مختلف ‏این قارّه به حاذفین و متخصصین مراجعه می کند، دکتر‌ها همه او را جواب کردند، حاج حبیب کساری با اشاره یکی از بزرگان در نجف ‏أشرف، نذر می‌کند به کشور سوریه، و به حرم حضرت زینب «علیها السلام» که در آن زمان بیرون از شهر دمشق و در روستای به نام ‏راویه در فاصله هفت کیلومتری این شهر واقع شده بود و دارای گنبد و بارگاه نبود، برود، ایشان شبی را همراه با فرزندش در کنار قبر ‏حضرت زینب «علیها السلام» می‌گذراند، نصفهای شب یکدفعه متوجه می‌شود که پسرش راه افتاده و می‌گوید کجا رفت آن خانم، پدرش از ‏خواب بیدار می‌شود و با تعجب از پسرش سوال می‌کند که چه شده، او می‌گوید خواب بودم خانم محجّبه ای آمد و مرا بیدار کرد و گفت بلند ‏شو راه برو گفتم نمی‌توانم، دو مرتبه تکرار کرد بعد احساس کردم که می‌توانم حرکت کنم، بلند شدم و دیگر این خانم را ندیدم، آقای محمد ‏حبیب نذر می‌کند بخاطر شفاء پیدا کردن فرزندش ضریحی را برای مقام حضرت زینب «علیها السلام» بسازد و این مقام را نیز مرمت کند، ‏این خبر بین علماء و شیعیان در آن عصر پخش شد، و هنگام نصب ضریح بسیاری از بزرگان من جمله مرحوم سید عبدالحسین شرف الدین ‏که معتقدند که آن حضرت در شام دفن شده اند، حضور داشتند، وبعضی از شعراء به مناسبت ورود این ضریح به منطقه زینبیه قصائدی ‏سرودند[۱۰]‏

این کرامت را نیز برخی از مجلات آن زمان از قبیل (جریده الزمان الدمشقیّه) و (مجله الغری النجفیّه در شماره سوّم، سال پانزده)به چاپ ‏رساندند.‏

از بین این سه نظریه مقام حضرت زینب «علیها السلام» در مصر بیشتر تقویت شده و ادله مثبت زیادی کما اینکه سابقا به بعضی از آنها ‏اشاره شد بر این مدعی وجود دارد.‏

 

پاورقی ها:

‏‏[۸] مرقد العقیله زینب، محمد حسنین سابقی، ص۶۳‏.

‏[۹] زینب کبری از ولادت تا شهادت، سید محمد کاظم قزوینی، ص ۴۰۲‏.

‏[۱۰] سیّد محمد شاهدی‏.

 

منبع: مؤسسه بین المللی چراغ فروزان هدایت اندیشه/ ‏http://logii.ir