پیدایش شیعیان خوجه اثنی عشری

  • کد خبر: 2545
  • منبع خبر: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی

خلاصه خوجه های اثنی عشری در حقیقت گروهی انشعابی از اسماعیلیان نزاری (آقاخانی های امروز) هندوستان هستند و تاریخچه پیدایش آن ها به قرن هشتم هجری قمری برمی گردد.


خوجه های اثنی عشری در حقیقت گروهی انشعابی از اسماعیلیان نزاری (آقاخانی های امروز) هندوستان هستند و تاریخچه پیدایش آن ها به قرن هشتم هجری قمری برمی گردد. در این زمان شماری از مبلغان اسماعیلی ایرانی به سرپرستی پیر صدرالدین برای تبلیغ به هند فرستاده شدند و او توانست عده زیادی از هندوهای طبقه تجاری لوهانه را به آیین اسماعیلیه نزاری در آورد و به آنان نام خوجه داد که از کلمه فارسی خواجه به معنای خداوند و ارباب گرفته شده است. او برای فعالیت های دینی و اجتماعی خوجه ها نخستین «جماعت خانه» نزاری را در سند بنیان گذارد و شالوده تشکیلات جماعتی خوجه ها را پدید آورد.

با گذشت زمان دعوت را به گجرات گسترش داد و به جلب افرادی در میان لوهانه ها و دیگر طبقات تجارت پیشه هندو در منطقه پرداخت. خوجه های نزاری برای مدتی طولانی توانستند خود را به عنوان یکی از جوامع صوفیانه سند بنمایانند و این امر خوجه ها را قادر کرد که آسان تر در ساختار دینی، فرهنگی و اجتماعی سند داخل شوند و کمتر به عنوان اسماعیلی جلب توجه کنند و به این ترتیب از تعقیب و آزار حکمرانان سنی منطقه به گریزند. (دفتری، 1391، 551).

از سوی دیگر آقاخان محلاتی که رهبر اسماعیلیان نزاری در ایران بود، پس از شکست در درگیری با دولت ایران در سال 1840 میلادی به هندوستان گریخت و پس از استقرار توانست نفوذ خود را در میان خوجه ها به گستراند و رهبری آنان را به دست گیرد؛ اما نظارت سخت گیرانه آقاخان بر خوجه ها، موجب جدایی برخی اعضاء این جامعه از آقاخانی ها شد. این اختلاف ها ادامه پیدا کرد تا آن که در دهه 1870 م گروهی از خوجه ها که در زمره مخالفان آقاخان بودند برای زیارت رهسپار کربلا شدند و در نجف با یکی از مجتهدان بزرگ آن زمان شیخ زین العابدین مازندرانی دیدار کردند.

آنان از شیخ خواستند که یکی از روحانیون را برای ارتقاء آموخته های مذهبی آن ها به هند بفرستد. آیت الله مازندرانی درخواست آنان را پذیرفت و یکی از شاگردان فاضل خود به نام ملاقادر حسین را که هندی بود به بمبئی فرستاد. ملاقادر حسین پس از استقرار در بمبئی، فعالیت های تبلیغی خود را در منزل یکی از خوجه ها آغاز کرد و موفق شد گروه اندکی از آقاخانی ها را به مذهب اثنی عشری درآورد. بدین ترتیب جماعت خوجه ها به دو گروه اکثریت (پیروان آقاخان) و اقلیت (اثنی عشری) تقسیم شدند و درگیری مذهبی میان آنان که از مدتی پیش آغاز شده بود شدت گرفت.

در اواخر دهه 1880 م روحانی دیگری به نام شیخ ابوالقاسم نجفی با هدف گسترش مذهب شیعه اثنی عشری از ایران رهسپار هند شد و در بمبئی اقامت گزید. او در این شهر با کمک برخی از بازرگانان سرشناس ایرانی که با خوجه های اثنی عشری ارتباط داشتند، برای نخستین بار نماز جمعه را که پیش از آن هرگز در بمبئی اقامه نشده بود برگزار کرد و به تبلیغ تشیع میان خوجه های آقاخانی پرداخت. فعالیت های مذهبی مخفیانه خوجه های اثنی عشری چند سال به طول انجامید تا آن که آنان در سال 1899 م جماعت خود را به طور رسمی در بمبئی پایه گذاری کردند و نخستین مسجد خود را در این شهر احداث نمودند.

در پی این رویداد اسماعیلیه آقاخانی کوشیدند با تحت فشار قرار دادن آن ها این جماعت را منحل کنند. با افزایش فشار و تحریم خوجه های اثنی عشری توسط آقاخانیه، گروهی از آنان برای فرار از این تنگناها تصمیم گرفتند به محل جدید مهاجرت کنند. در آن زمان، شرق آفریقا مکان مناسبی برای استقرار شیعیان خوجه اثنی عشری به شمار می رفت و به دلیل سفرهای منظم دریایی هندی ها، منطقه تا اندازه ای برای آنان شناخته شده بود. به این ترتیب شماری از آنها از واپسین سال های سده 1800 م رفته رفته به شرق آفریقا مهاجرت کردند. (عرب احمدی، 1389، 22).

اولین مرکز مهاجرت خوجه های اثنی عشری در شرق آفریقا جزایر زنگبار بود. آنان در بدو ورود، این جزیره را پایگاه اصلی خود قرار دادند و در سال 1882 م نخستین مرکز اجتماع و مسجد را به نام «مسجد قوه الاسلام» در کنار قطعه زمینی که برای قبرستان در نظر گرفته شده بود تاسیس کردند. در دهه های ابتدایی قرن بیستم میلادی با شروع احداث راه آهن کنیا - اوگاندا و توسعه آن به بخش های داخلی سرزمین اصلی تانگانیکا، بر تعداد این مهاجران افزوده شد و شمار فراوانی از خوجه های اثنی عشری رهسپار تانگانیکا شدند و در شهرهای دارالسلام، باگامویو، لیندی، کیلوا و آروشا سکونت یافتند.

این سفرها به دلیل امکانات اندک و موقعیت نامناسب این مناطق با سختی های بسیاری همراه بود و بیماری های بومی مانند تب مرداب و مالاریا نیز مشکلات بسیار زیادی برای آن ها پدید آورد. با این وجود زنگبار همچنان مرکز شیعیان خوجه باقی ماند تا این که انقلاب زنگبار رخ داد و اموال شان به دست عمال حکومتی تصرف شد و در پی آن بسیاری از شیعیان به دیگر نقاط تانزانیا مانند دارالسلام، باگامایو، لیندی، آروشا، تابورا و کیگوما مهاجرت کردند. (رنجبر شیرازی، 52).

در حال حاضر حدود پانزده هزار نفر از شیعیان خوجه در کشور تانزانیا به سر می برند که مهم ترین شهر محل اقامت آن ها دارالسلام است. سابقه حضورشان در دارالسلام به سال 1875 م می رسد و در سال 1900 بود که اولین نمازخانه جماعت دارالسلام احداث شد. در سال 1904 م دولت آلمان قطعه زمینی در اختیار خوجه ها قرار داد و آن ها توانستند مسجد بزرگی به سازند که تا سال 1965 م محل اصلی مراسم خوجه های اثنی عشری بود. به تدریج جمعیت خوجه های مقیم شهر افزایش یافت تا آن که در سال 1937 م جماعت دارالسلام به طور رسمی تاسیس گردید. در حال حاضر تعداد اعضاء جماعت دارالسلام حدود 8000 نفر است. (روغنی، 1387، 77).

 

منبع: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی» نوشته سید احمد سیدمرادی، ص 129.