خوجه ها و مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام

  • کد خبر: 2686
  • منبع خبر: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی

خلاصه مراسم ماه محرم و صفر در دارالسلام و زنگبار از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است و نماد وحدت شیعیان مهاجر و بومی به شمار می رود.


مراسم ماه محرم و صفر در دارالسلام و زنگبار از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است و نماد وحدت شیعیان مهاجر و بومی به شمار می رود. مراسم عزاداری جماعت شیعیان خوجه دارالسلام نیز هر سال با شکوه فراوانی برگزار می شود. این مراسم از نخستین روز ماه محرم آغاز می گردد و تا پایان ماه صفر ادامه می یابد، هر چند اوج آن در دهه نخست محرم و تا پایان روز عاشورا است. هم زمان با فرارسیدن ماه محرم سرتاسر مسجد، حسینیه و تکایای شیعیان با پارچه ها و بیرق های مشکی پوشیده می شود.

هر شب پس از نماز مغرب و عشا، امام مسجد حدود یک ساعت در باره مناقب و فضایل اهل البیت علیهم السلام و قیام امام حسین علیه السلام به زبان اردو سخنرانی می کند. پس از آن نوحه خوانی و سینه زنی به سبک شیعیان هندی و پاکستانی انجام می شود. مراسم سوگواری از نخستین شب ماه محرم با پنج دقیقه نوحه خوانی به زبان اردو یا گجراتی آغاز می شود و هر شب چند دقیقه بر مدت آن افزوده می گردد به گونه ای که در شب نهم حدود نیم ساعت به طول می انجامد. (عرب احمدی، 1379، 92).

یکی از برنامه های معروف شیعیان خوجه دارالسلام، مراسم جلوس آنان است، جلوس همان راهپیمایی است که تا چند سال پیش در شب برگزار می کردند، ولی به دلیل مشکلات امنیتی و تهدید گروه الشباب سومالی، این راهپیمایی اکنون بعد از ظهر برگزار می شود. در این راهپیمایی هزاران نفر از شیعیان خوجه، بومی ها، شیعیان لبنانی و ایرانی مقیم تانزانیا در آن حضور پیدا می کنند. جالب این که شیعیان بهره، هندوها و بعضی از اهل سنت نیز در آن شرکت می کنند و پس از طی مسافت چند خیابان، در جلوی مسجد شیعیان خوجه تجمع کرده و به سخنرانی خطباء گوش فرا می دهند. (شاهدی، 1395، 155).

عزاداری در همه شب های محرم برپا است و در نخستین شب این مراسم، نوحه امام حسین در حالی که مدینه را ترک می کند خوانده می شود. در شب دوم نوحه رسیدن کاروان امام علیه السلام به کربلا و در شب سوم همه نوحه ها از جمله روضه حضرت مسلم را می خوانند. در شب چهارم نوحه حضرت حر و در شب پنجم نوحه حضرت حبیب ابن مظاهر را به همراه سینه زنی می خوانند. از شب ششم هم زمان با نوحه خوانی، علم ها و تابوت های ویژه ای که هر یک نماد یکی از وقایع کربلا است و «شبیه» یا «لاش» خوانده می شود دور تا دور مجلس به گردش در می آید. شب ششم شبیه حضرت عون و محمد پسران حضرت زینب، شب هفتم شبیه حضرت قاسم، شب هشتم تنها علم حضرت ابوالفضل به اهتزاز در می آید ولی تابوت را نمی چرخانند، شب نهم نیز تابوت یا شبیه حضرت علی اکبر را در مجلس می گردانند.

مراسم عزاداری از شب دهم محرم به اوج می رسد. در این شب شیعیان پس از برگزاری نماز مغرب و عشاء در مکانی نزدیک مسجد گرد هم می آیند و با نظم و ترتیب و حمل علم ها و کتل های خاصی به عزاداری پرداخته و به آرامی رهسپار مسجد شیعیان می شوند و تابوت سمبل پیکر امام حسین علیه السلام را حمل می کنند. در این بین گروهی از زنان هندو با آداب و رسوم ویژه خود به حاملان تابوت نزدیک می شوند و نارگیلی به دست هر یک از افرادی که تابوت را حمل می کنند می دهند، سپس نارگیل را از آنان پس گرفته و بعد از شکستن آن ها نیمی را برای خود نگهداشته و نیم دیگر را داخل تابوت امام قرار می دهند.

پس از نزدیک شدن دسته جات عزادار به مسجد شیعیان، گروهی از خوجه ها مقابل درب اصلی مسجد حلقه بزرگی تشکیل داده و پس از برهنه کردن بالاتنه خود، با زنجیرهایی که تیغه هایی تیز و برنده دارد، به شدت بر پشت و سینه خود می کوبند. در این زنجیرزنی که حدود بیست دقیقه طول می کشد، دیوارهای مسجد و لباس های افرادی که از نزدیک تماشاگر این زنجیرزنی هستند به خون آغشته می شود. برخی از آنان نیز با چاقویی قمه مانند آهسته بر سر خود می زنند تا خون جاری شود. پس از پایان زنجیرزنی و شست شوی زمین و محوطه اطراف، زنجیر زنان بدن خود را می شویند و مراسم زنجیر زنی پایان می یابد.

 

مراسم روز عاشورا

مراسم عزاداری شیعیان خوجه اثنی عشری در روز عاشورا از ساعت نه صبح تا ساعت سه بعد از ظهر بدون وقفه در حسینیه کنار مسجد دارالسلام ادامه می یابد. این مراسم با به جای آوردن چهار رکعت نماز آغاز می شود و در ادامه زیارت عاشورا (همراه با صد لعن و صد سلام)، دعای علقمه و مقتل عاشورا را می خوانند. پس از پایان این ادعیه که تا ظهر به طول می انجامد، عزاداران استرجاع گویان، هفت بار طول و عرض مسجد را به منزله نمادی از رفت و آمد امام حسین علیه السلام برای انتقال جنازه علی اصغر به چادرها طی می کنند. با صدای اذان شیعیان به نماز ظهر و عصر می ایستند و سپس نوحه خوانی به زبان های اردو، عربی و فارسی به همراه گریه و زاری عزاداران آغاز می شود که معمولا یک ساعت به طول می انجامد. آنگاه یکی از روحانیان به زبان اردو روضه می خواند و تابوت(شبیه) امام حسین علیه السلام را در مجلس می گردانند. عزاداران در حالی که بر سینه خود می کوبند و اشک می ریزند بر تابوت بوسه می زنند و برخی نیز بر تابوت امام گل می نهند. در این سینه زنی معمولا خوجه ها نذر می کنند که اگر خداوند به آن ها فرزند پسری ببخشد، او را در زمره کسانی قرار دهند که روز عاشورا این شبیه را حمل می کنند.

در بخش پایانی سوگواری در حالی که عزاداران سخت به هیجان آمده اند و سر و صورت آنان در هوای گرم دارالسلام غرق در عرق شده است، زیارت تعزیه را می خوانند و غذای معروف به نیاز را تناول می کنند. پس از آن برخی شیعیان خوجه رهسپار منازل خود می شوند و گروهی نیز برای طلب مغفرت و احترام اموات به قبرستان شیعیان می روند. مراسم عزاداری عاشورا پس از برگزاری نماز مغرب و عشا با شام غریبان ادامه می یابد و پس از آن که سخنران به زبان اردو روضه می خواند، شبیه حضرت علی اکبر را دور می گردانند. سپس همه چراغ ها را خاموش می کنند و نوحه خوانی شام غریبان به زبان فارسی آغاز می شود. در مراسم شام غریبان که فضای معنوی ویژه ای دارد، دختران خردسال شمع در دست میان جمعیت می چرخند و پس از آن تبرک نیاز که شامل میوه و برخی شیرینی های هندی است، میان عزاداران توزیع می شود.

در شب دوازدهم محرم نیز پس از نماز مغرب و عشاء نوحه خوانی و سینه زنی ادامه می یابد. در این شب نوحه ای در باره قافله اسرا در حال خروج از کربلا می خوانند که بسیار غمگین و حزن انگیز است. بعد هم مراسم عزاداری در شب های جمعه با نوحه خوانی های گوناگون و سینه زنی ادامه پیدا می کند. در روز جمعه نیز مجلسی در محفل عباس و مجلس دیگری عصر پنجشنبه و شنبه در قبرستان شیعیان برگزار می گردد. از روز سی ام محرم نوحه شام آغاز می شود. در ده شب نخست این مراسم نوحه هایی در باره شام می خوانند و پس از شب های دهگانه سوم که از دهم صفر است، نوحه شام تا شب چهلم ادامه می یابد که با روضه خوانی و سینه زنی همراه است. در شب و روز چهلم نیز مجالسی در مسجد شیعیان برپا می شود و در آن در باره قافله اسرا و حرکت آنان از شام به کربلا روضه می خوانند. در هشتم ربیع الاول پس از پایان مجلس شهادت امام حسن عسکری(ع) پارچه های سیاه از دور مسجد و حسینیه شیعیان برچیده می شود و عزاداری به طور رسمی پایان می یابد.

همچنین در ایام عزاداری (تقریبا نزدیک به اربعین) شیعیان خوجه در مسجد مرکزی شیعیان دارالسلام همایش «روز حسین(ع)» را با حضور نمایندگان فرقه های اسلامی اعم از اهل سنت و شیعیان بومی برگزار می کنند. در این مراسم برخی از علمای سنی و شیعه در باره فلسفه قیام امام حسین علیه السلام و نقش آن در تثبیت دین اسلام و مذهب تشیع سخنرانی می کنند. افزون بر این برخی شیعیان خوجه نیز در منازل خود مجالس روضه خوانی برپا می کنند. برنامه این مجالس تلاوت قرآن، نوحه سرایی و سینه زنی است و عبارت «کل یوم عاشورا، کل ارض کربلا» پیوسته تکرار می شود (عرب احمدی، 1389، 132).

 

عزاداری در جزیره زنگبار

در جزیره زنگبار از یکصد و اندی سال پیش مراسم دهه محرم به ویژه تاسوعا و عاشورا با تشریفات ویژه ای در آن برگزار می شد. در سال 1964 م مسجد قدیمی شیعیان و مقبره برخی از مبلغان و علمای ایرانی بعد از انقلاب زنگبار توسط دولت انقلابی تخریب شد و به علت محدودیت های ایجاد شده و کشتار شیعیان خوجه در مراسم اربعین همان سال، رفته رفته شیعیان هندی و ایرانی که جمعیتی بیش از ده هزار نفر را تشکیل می دادند، از این جزیره کوچ کردند و به دارالسلام و دیگر کشورها به ویژه اروپا و آمریکا مهاجرت کردند (شاهدی 1395،112).

پس از انقلاب زنگبار تعداد شیعیان خوجه در این جزیره بسیار کاهش یافت، اما خوجه های باقیمانده همچنان به برگزاری مراسم سوگواری ادامه می دهند. مراسم عزاداری از نخستین روز ماه محرم آغاز می شود و خوجه های مقیم این جزیره با به راه انداختن دسته جات سینه زنی و زنجیرزنی در مساجد و حسینیه های زنگبار گردهم می آیند. مراسم با ورود برخی از شیعیان خوجه از دارالسلام و مومباسا در روزهای تاسوعا و عاشورا رنگ و بوی ویژه ای می گیرد و از روز هفدهم تا بیست و یکم محرم هر شب به عزاداران شام داده می شود. (عرب احمدی، 1389، 125).

اوج سوگواری شیعیان خوجه زنگبار روز اربعین است که از گذشته های دور شهرت دارد. شیعیان خوجه از کشورهای گوناگون مانند تانزانیا، کنیا، ماداگاسکار، انگلستان، ایالات متحده و کانادا چند روز قبل از اربعین به این جزیره می آیند و سه روز متوالي به عزاداري مي‌پردازند. اين عزاداري يك روز قبل از اربعين و با ياد شهداي كربلا و گرامي داشت واقعه عاشورا آغاز مي‌شود و يك روز پس از اربعين، با غبارروبي تكايا، مساجد و حسينيه‌ها و اجتماع در گورستان بزرگ شهداي شهر به پايان مي‌رسد.

در ایام اربعین به خاطر کثرت حضور شیعیان در این جزیره، بیشتر مسافرخانه ها و هتل ها مملو از شیعیان می شود و این امکانات به مدت یک هفته به طور مجانی در اختیار میهمانانی که از راه های دور به این جزیره آمده اند قرار می گیرد. برنامه اطعام برای عزاداران نیز تدارک دیده می شود و در اغلب حسینیه ها، صبحانه و نهار و شام وجود دارد. خورشتی که شباهت به خورشت قیمه دارد، برای عزاداران تهیه می کنند ولی یکی از غذاهای مورد علاقه بیشتر افراد، طبخ آشی مانند حلیم است. همچنین در اغلب سال ها نماینده ای از طرف مرجع تقلید آنان، از نجف اشرف به زنگبار می آید و در مراسم اربعین شرکت می کند. (شاهدی، 1395، 154).

در محله «كيپوندا» در شهر زنگبار حدود 22 تكيه وجود دارد و تکایای شاه خراسان، امام بارد، محفل عباس، بي‌بي فاطمه و اثني عشري، معروف‌ترين تكيه هاي اين شهر محسوب مي‌شوند؛ جالب اينكه در تكيه «شاه خراسان» ضريحي نمادين از مقبره امام رضا (ع) نيز وجود دارد. هر شب در تكيه‌هاي اين محله عزاداري برگزار مي‌شود و از رسوم عزاداری اين است كه شیعیان به تمام تكايا می روند و در هر يك جداگانه به عزاداري مي‌پردازند. اين مراسم‌ عزاداري با سخنراني وعاظ همراه است و سخنرانان به زبان‌هاي مختلف از جمله انگليسي، افريقايي، اردو و حتي فارسي در رثاي سالار شهيدان به ایراد سخن مي‌پردازند.

پس از پايان مراسم، عزاداران به سه جهت از جمله مشهد مقدس سلام مي‌دهند؛ سرانجام در یکی از مساجد به زنجیرزنی پایان می دهند و شام معروف به «مطعم» که نوع زنگباری آن شهرت دارد را تناول می کنند. سبک نوحه‌خواني آنها شباهت زيادي به سبک و اشعار ايراني دارد و در ميان نوحه‌هاي آنها جملاتي هم‌چون علي اصغر زينب، نور چشم‌هاي زينب تکرار می شود و نوع سينه‌زني آنها نيز شبيه سينه‌زني مناطق جنوبي ايران است. مراسم روز اربعین از ساعت ده و نیم صبح با زنجیر زنی و چرخاندن ذوالجناح در کوچه های زنگبار آغاز می شود و تا بعد از ظهر ادامه می یابد. روز بعد از اربعین شیعیان در گورستان بزرگ شهر گرد هم می آیند و در طول اين مسير، نيروهاي پليس به حالت احترام و به‌صورت كاملاً رسمي، عزاداران را همراهي مي‌كنند كه شكوه و عظمت خاصي به عزاداري مي‌بخشد.

یکی از نکات قابل توجه در مراسم عزاداری شیعیان تانزانیا نوحه خوانی به زبان فارسی است. آغاز نوحه خوانی فارسی میان شیعیان به ورود خوجه ها به زنگبار و تجمع گسترده آن ها در این جزیره بر می گردد که با حضور چند تن از علمای بزرگ ایرانی همراه بود. از آن زمان، رفته رفته خواندن اشعار و نوحه های فارسی در مجالس عزاداری ماه های محرم و صفر زنگبار راه یافت. در آن عهد افزون بر نوحه خوانان هندی، چند تن از ایرانیان نیز در محافل سوگواری امام حسن و امام حسین علیهما السلام اشعار فارسی را می خواندند، اما با درگذشت این نوحه خوانان ایرانی شیعیان خوجه خلاء ایشان را پر کردند و خود به خواندن این اشعار پرداختند.

از آن زمان تاکنون نوحه خوانی فارسی در کنار مداحی به زبان های اردو و گجراتی، بخشی از سنت های ویژه عزاداری شیعیان خوجه به شمار می آید. شیعیان خوجه نوحه های فارسی را موجب هر چه گرم تر شدن مجالس عزاداری می دانند، از این روی در زنگبار و دارالسلام همزمان با خواندن نوحه های فارسی، سینه زنی و زنجیرزنی عزاداران به اوج خود می رسد. جالب آن که نوحه خوانان خوجه با این که به زبان فارسی تسلط ندارند، شعرها را به درستی و بدون اشتباه می خوانند که نشانه مهارت و تمرین آنان در طی سالیان طولانی است. (عرب احمدی، 1389، 142).

مراسم دیگری طی چند سال اخیر در مسجد شیعیان خوجه اثنی عشری دارالسلام، با عنوان «روز علما» برگزار می شود که آن را واحد ادبیات و جوان جماعت دارالسلام، در روز 28 صفر هر سال مصادف با رحلت رسول اکرم(ص) و امام صادق(ع) به مدت دو روز در محوطه بیرونی مسجد برنامه ریزی و اجرا می کند. مراسم روز علما با هدف ارتقاء سطح اطلاعات عمومی جوانان شیعه خوجه از زندگی نامه، تالیفات، پژوهش ها و آثار علمی و گفتاری علمای شیعه برگزار می شود. همچنین برگزاری این مراسم از عوامل قوی ایجاد انگیزه در جوانان شیعه خوجه برای تحصیل در رشته های مختلف علوم دینی و تصمیم برای اقامت در جوار حوزه های علمیه به ویژه شهر مقدس قم شده است.

در مرحله نخست از همه کسانی که می توانند عکس و آثار علمای شیعه را به نمایش بگذارند دعوت به همکاری می شود تا در برپایی نمایشگاه عکس، پوستر و آثار شرکت کنند. سپس با تهیه و پخش سوالات متنوع درباره موضوع نمایشگاه از همه بازدیدکنندگان سنین سیزده تا بیست سال دعوت می شود تا در مسابقه عالم شناسی و آثار علمی آنان شرکت کنند. این مسابقه سی دقیقه طول می کشد و بلافاصله پس از تصحیح اوراق به نفرات برتر جوایز بسیار ارزنده ای اهدا می شود. (رنجبر شیرازی، 127).

 

منبع: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی»، نوشته سید احمد سیدمرادی، ص 229- 220.