موانع گسترش ولایت اهل بیت علیهم السلام در آفریقا(1)

  • کد خبر: 2890
  • منبع خبر: کتاب «شیعه در آفریقا»

خلاصه تشیع و مکتب اهل بیت علیهم السلام در آفریقا، در حال حاضر با چالش های بزرگ و خطرناکی روبرو است که می توان آن ها را به دو گروه چالش های درونی شیعیان و چالش های بیرونی دشمنان تقسیم کرد.


تشیع و مکتب اهل بیت علیهم السلام در آفریقا، با همه پیشرفت های کمی و کیفی آن در چند دهه اخیر، در حال حاضر با چالش های بزرگ و خطرناکی روبرو است که بطور کلی می توان آن ها را به دو گروه چالش های درونی شیعیان و چالش های بیرونی دشمنان تقسیم کرد؛ این تقسیم بندی بیشتر ناظر به کشورهای جنوب صحرا بزرگ است. چالش ها و مشکلات درونی شیعیان آفریقا متعدد است و بر حسب مناطق جغرافیایی و کشورهای محل زندگی آنان فرق می کند، با این وجود مهم ترین چالش های درونی شیعیان این قاره را می توان در سه امر خلاصه کرد: 1- فقر و بیسوادی گسترده. 2- اختلافات درون گروهی. 3- انزواگرایی شیعیان مهاجر اعم از خوجه های اثنی عشری و لبنانی ها. مهم ترین چالش های بیرونی شیعیان آفریقا نیز عبارتند از: توطئه و اقدامات مشکل ساز دشمنان خارجی شامل: ایالات متحده آمریکا، اسرائیل و وهابیت.

 

مهم ترین چالش های درونی

1- فقر و بیسوادی در جوامع شیعی: یکی از مهم ترین مشکلات مردم آفریقا بطور عموم و شیعیان بطور خاص فقر و بیسوادی گسترده در این قاره است. طبق آمارهای بانک جهانی در سال 2005م حدود 556 میلیون نفر معادل 73 درصد مردم آفریقا کمتر از دو دلار در روز درآمد داشته اند (میرشجاعی، 228). یونسکو نیز در سال 2015م گزارش داد با وجود برنامه های گسترده سازمان ملل، درصد باسوادی در آفریقا تنها 64 درصد است که سه چهارم بی سوادان را زنان تشکیل می دهند و 21 درصد کودکان آفریقایی همچنان به آموزش ابتدایی دسترسی ندارند. این وضعیت نابسامان در کنار ناتوانی مالی دولت های آفریقایی برای ایجاد پوشش آموزشی کافی، زمینه را برای حضور سازمان های غیردولتی در زمینه آموزش عمومی فراهم آورده است و دولت های آفریقایی از سرمایه گذاری کشورها و سازمان های بین المللی در حوزه آموزش حمایت می کنند.

دو گروه دینی رقیب یعنی مسیحیت و اسلام (با گرایش وهابیت) فعالیت های گسترده ای در زمینه آموزش داشته و توانسته اند از این طریق نفوذ فرهنگی خود را در قاره آفریقا افزایش دهند. مسیحیت از آغاز فعالیت در آفریقا تمرکز زیادی بر بخش آموزش داشت و این توجه تا به امروز همچنان ادامه دارد. برای نمونه شمار مدارس تربیت کشیش در آفریقا از 80 مدرسه در سال 1950م به 1468 مدرسه در حال حاضر رسیده است و از سال 2000م به بعد با گسترش دانشگاه های خصوصی در کشورهای آفریقایی، مسیحیان فعالیت زیادی در زمینه احداث دانشگاه های مسیحی دارند، به گونه ای که در نیجریه 31 دانشگاه از 61 دانشگاه خصوصی و در کنیا 17 دانشگاه از 31 دانشگاه خصوصی موجود به دست مسیحیان تاسیس شده است.

نتیجه این اقدامات شکاف بزرگ آموزشی بین مسیحیان و مسلمانان در کشورهای جنوب صحرای بزرگ است. در سال 2016م موسسه معروف پیو آمار تکان دهنده ای از شکاف آموزشی بین مسلمانان و مسیحیان در جنوب صحرای بزرگ ارائه کرد که براساس آن 65 درصد مسلمانان 25 سال به بالای جنوب صحرا، از هرگونه آموزش رسمی محروم بوده اند، این آمار برای مسیحیان تنها 30 درصد یعنی کمتر از نصف مسلمان است، حداقل 36 درصد مسیحیان آموزش ابتدایی را گذرانده اند، در حالی که این آمار برای مسلمانان 23 درصد است. این تفاوت در دوره متوسطه افزایش پیدا می کند به طوری که 28 درصد مسیحیان و تنها 9 درصد مسلمانان از آموزش دوره متوسطه بهره مند شده اند، علاوه بر این که 6 درصد مسیحیان در مقابل تنها 3 درصد مسلمانان دوره های آموزش عالی را گذرانده اند. این گزارش نشان می دهد حتی با رشد تدریجی آموزش عمومی در آفریقا، تبعیض آموزشی بین مسلمانان و مسیحیان نه تنها کمتر نشده بلکه شدت یافته است. در بازه سنی 55-74 ساله ها 21 درصد مسلمانان و 49 درصد مسیحیان باسواد هستند که نشان از تفاوت 29 درصدی بین این دو گروه دارد. در بازه سنی 25-34 سال نیز 77 درصد مسیحیان و 43 درصد مسلمانان باسواد هستند که تفاوتی 34 درصدی را نشان می دهد. این آمار و ارقام نشان از آن دارد که مسیحیان به دلیل حمایت سازمان ها و نهادهای مسیحی به امکانات آموزشی مطلوب تری دسترسی داشته اند و همین موضوع به رشد جایگاه اجتماعی و سیاسی مسیحیان آفریقا کمک بزرگی کرده است.

این ضعف فرهنگی مسلمانان سبب شده است جریان منحرف وهابیت با تکیه بر دلارهای نفتی و تاسیس نهادهای آموزشی از دهه 1960م در بیشتر کشورهای آفریقایی نفوذ کند. یکی از مهم ترین راه های نفوذ فرهنگی عربستان اعطای بورسیه های تحصیلی به جوانان مسلمان است و این بورسیه ها که از مقطع دپیلم تا دکتری را پوشش می دهد، شامل پراخت ماهیانه حدود 450 دلار برای دوره کارشناسی، دریافت مخارج ماهیانه، مسکن و غذای رایگان، بیمه درمانی، و کسب روادید برای اعضای خانواده می شود. عربستان سعودی دانشجویان را با این هدف به دانشگاه های خود جذب می کند که آنان پس از اتمام تحصیلات به عنوان نمایندگان تفکر وهابیت در آفریقا به ایفای نقش بپردازند. بسیاری از این دانشجویان پس از بازگشت به کشور خود با حمایت عربستان سعودی به تاسیس مراکز آموزشی پرداخته و نیروهای جدیدی برای ترویج وهابیت تربیت می کنند. بسیاری از خانواده های فقیر آفریقایی برای بهره مندی از امکانات مالی و آموزشی بهتر برای فرزندان خود، ناچار رو به وهابیان می آورند و به تدریج جذب این جریان منحرف می شوند.

در این میان شیعیان آفریقا از نظر اقتصادی و آموزشی در وضعیت نابسامانی به سر می برند و امکانات آن ها در مقایسه با وهابیان و مسیحیان بسیار ناچیز است. سید مرتضی نماینده مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام در کنیا، درباره اهمیت آموزش شیعیان می گوید: «عمده مخاطبان ما از اقشار پایین جامعه هستند، آنهایی که حتی امکان ادامه تحصیل ندارند و طبیعی است که باید این گونه کارهای فرهنگی و تبلیغی از بیرون مورد حمایت قرار گیرد. ارتقای سطح آموزش و سواد شیعیان سنگ بنای رشد و توسعه آنان است که در حال حاضر هم خود شیعیان به آن واقف هستند و هم لازم است نهادها و سازمان های شیعی در این زمینه اقدام جدی نمایند. در کنار این موضوع، فقر گسترده و نبود مراکز حمایتی کافی، از دیگر عواملی است که شیعیان بومی قاره آفریقا را دچار مشکل کرده است که با گسترش بورسیه های تحصیلی و توانمند سازی شیعیان بومی، می توان آن را به فرصت تبدیل نمود.

2- اختلافات درون گروهی شیعیان

یکی از مهم ترین چالش های موجود در بیشتر کشورهای آفریقایی، اختلاف و چنددستگی میان شیعیان است. شیعیان بومی، لبنانی تبار و خوجه های اثنی عشری در زمینه های مختلف با هم اختلاف نظر دارند و هر مجموعه با اعمال سلیقه های گروهی، موسسات و پایگاه های مستقل و جداگانه خود را دارند. در بین شیعیان بومی نیز اختلافات داخلی وجود دارد که بخشی از آن به رقابت های آشکار و پنهان شخصیت های مهم شیعه و بخشی به رویکردها نسبت به روند تبلیغ برمی گردد. این اختلافات در جوامع مختلف شیعیان در کشورهای آفریقایی وجود دارد و در کشورهایی همچون نیجریه، سنگال، موریتانی، مصر، سودان، کامرون و تانزانیا بیشتر به چشم می خورد. برای نمونه در کشور نیجریه بخشی از شیعیان مخالف رویکرد انقلابی علامه ابراهیم زکزاکی، سازمان جداگانه ای با نام جامعه شیعی لاگوس را تشکیل داده اند و یا اندک شیعیان بومی در کشور موریتانی به دلیل اختلافات میان رهبران، به چهار دسته تقسیم شده اند.

3- انزواگرایی شیعیان مهاجر

یکی از ویژگی های اجتماعی شیعیان مهاجر اعم از شیعیان خوجه اثنی عشری و لبنانی ها، انزواگرائی آن ها است. انزواطلبی و نیامیختن با گروه های قومی دیگر، یکی از ویژگی های حاکم بر همه جماعات خوجه اثنی عشری در شرق آفریقا است. آنان در کشورهای گوناگون تا حد امکان از ایجاد روابط غیرکاری با بومیان خودداری می کنند و کمتر با دیگر شیعیان (بومی، ایرانی و لبنانی) ازدواج می کنند، حتی گاه فردی که همسری از بیرون گروه خوجه ها برگزیده، کم کم از جماعت شان رانده می شود. این نکته درباره شیعیان لبنانی نیز تا حد زیادی صادق است و گاه این روحیه انزواطلبی با نوعی بدبینی نسبت به بومیان فقیر همراه شده  و از موانع جدی نشر تعالیم شیعه در آفریقا به شمار می آید.

ادامه دارد...

 

منبع: کتاب «شیعه در آفریقا»، سید احمد سیدمرادی، بوستان کتاب، قم، 1399، ص 123- 119.