شیعیان اسماعیلی از حجاز تا ایران (تانزانیا)

  • کد خبر: 2893
  • منبع خبر: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی

خلاصه فاطمیون مهم ترین حکومت اسماعیلی تاریخ بودند که به مدت 270 سال از 297 ق تا 567 ق حکومت کردند و در مجموع چهارده خلیفه فاطمی در شمال آفریقا به خلافت رسیدند.


اسماعیلیان یکی از فرقه های مهم شیعیان هستند که پس از امام جعفر صادق علیه السلام از جریان اصلی تشیع جدا شدند. اسماعیل فرزند بزرگ امام صادق علیه السلام بود و بخشی از شیعیان او را جانشین پدر می دانستند؛ اما اسماعیل در زمان حیات امام درگذشت و همین موضوع پس از شهادت امام جعفر صادق علیه السلام سبب بروز اختلافاتی بین شیعیان شد و بدین گونه اسماعیلیان از دیگر شیعیان جدا شدند. اسماعیلیان در ابتدا به دو گروه تقسیم شدند: گروه اول اسماعیلیه خالصه، کسانی که فوت اسماعیل را انکار کردند و او را امام قائم دانستند. گروه دوم اسماعیلیه مبارکیه که مرگ اسماعیل را پذیرفتند و امامت را پس از او حق فرزندش محمد بن اسماعیل دانستند. اسماعیلیه خالصه پس از مدتی از میان رفت و مبارکیه به جریان اصلی اسماعیلیه تبدیل شد.

محمد بن اسماعیل امام هفتم اسماعیلیان در حدود سال 120ق به دنیا آمد. او اندکی بعد از شهادت امام جعفر صادق علیه السلام پس از این که اکثریت امامیه موسی بن جعفر علیه السلام را به امامت شناختند، مدینه را ترک کرد و برای آن که از تعقیب عباسیان در امان بماند مخفی شد و به محمد المکتوم شهرت یافت؛ به این ترتیب دوره ستر در تاریخ اسماعیلیه آغاز شد. او ارتباط خود را با مبارکیه که پایگاه شان در کوفه بود حفظ کرد و به نظر می رسد که بخشی از عمر خود را در خوزستان ایران سپری کرد. وی در آنجا پیروانی داشت و در حدود سال 179ق درگذشت. پس از مرگ محمد، مبارکیه به دو گروه تقسیم شدند، اکثریت محمد را هفتمین و آخرین امام خود شمردند و معتقد به غیبت محمد بن اسماعیل و مهدویت او شدند که بعدها قرمطی خوانده شدند. اینان چون بر امامت محمد بن اسماعیل وقف کردند، واقفه نیز نامیده شدند. اقلیتی از اسماعیلیان نیز مرگ محمد بن اسماعیل را تصدیق کردند و امامت را در فرزندان او تداوم دادند.

داعیان اسماعیلی در قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری قمری با ایجاد شبکه ای منظم به انتشار دعوت اسماعیلی به نام امام غایب محمد بن اسماعیل پرداختند. در سال 286ق عبیدالله المهدی رهبری فرقه را در دست گرفت و ادعا کرد که امامت در محمد بن اسماعیل متوقف نشده است و پیشینیان او گرچه اظهار نمی کردند ولی همگی امام بودند. این موضوع موجب اختلاف میان اسماعیلیان شد، گروهی که قرمطی نامیده شدند همچنان معتقد به غیبت محمد بن اسماعیل ماندند و از جریان اصلی اسماعیلی جدا شدند و حکومت قرمطیان را در بحرین تشکیل دادند و جریان اصلی در سال 297 ق حکومت فاطمیون را در تونس بنیان گذاشتند که مرکزیت آن پس از فتح مصر در سال 362 ق به این کشور منتقل شد.

فاطمیون مهم ترین حکومت اسماعیلی تاریخ بودند که به مدت 270 سال از 297ق تا 567ق حکومت کردند و در مجموع چهارده خلیفه فاطمی در شمال آفریقا به خلافت رسیدند. در دوران خلافت فاطمی انشقاق مهم دیگری نیز در میان اسماعیلیان اتفاق افتاد. در سال 487ق بعد از مرگ هشتمین خلیفه فاطمی، میان دو پسر او ابومنصور نزار و ابوالقاسم احمد المستعلی بالله بر سر جانشینی او اختلاف افتاد که به درگیری نظامی انجامید و با شکست نزار و قتل او پایان یافت. مشاجره بر سر جانشینی مستنصر، اسماعیلیان را به دو دسته نزاریه و مستعلویه تقسیم کرد. امامت مستعلی توسط جوامع اسماعیلی مصر، یمن و هندوستان غربی به رسمیت شناخته شد، اما در ایران حسن صباح رهبر اسماعیلیان ایران به پشتیبانی از امامت نزار پرداخت و روابط خود را با دولت فاطمی قطع کرد و با پشتیبانی از بازماندگان نزار، امامت اسماعیلیه نزاری را تداوم بخشید.

 

منبع: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی»، نوشته سید احمد سیدمرادی، ص 321- 319.