ساختار سازمانی آقاخانیه (تانزانیا)

  • کد خبر: 2896
  • منبع خبر: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی

خلاصه اسماعیلیان آقاخانی یک سازمان مذهبی منسجم بین المللی دارند و به عنوان یکی از منسجم ترین گروه های شیعه در تانزانیا اهمیت فراوانی دارند.


اسماعیلیان آقاخانی یک سازمان مذهبی منسجم بین المللی دارند و به عنوان یکی از منسجم ترین گروه های شیعه در تانزانیا اهمیت فراوانی دارند. در سازمان دعوت آقاخانی، آقاخان در تمام تصمیم گیری ها و در هر زمینه ای، اختیار و قدرت مطلق دارد، با این حال شوراهایی در سطوح مرکزی، ولایتی و محلی برای کمک به آقاخان در اداره امور روزمره جامعه نزاری تشکیل می شود. چنان که گذشت آقاخان سوم در سال 1905م اساسنامه ای برای جامعه نزاری شرق آفریقا تنظیم کرد. این اساسنامه در سال های 1937، 1946 و 1954م مورد بازنگری قرار گرفت و به انضمام راهنمایی های کتبی آقاخان که سیاست های جامعه نزاری را در امور اقتصادی و اجتماعی مشخص می کرد، در جماعت خانه های محلی قرائت می شد. اساسنامه آقاخانی های شرق آفریقا در سال 1962م توسط کریم آقاخان رهبر کنونی اسماعیلیان مورد بازنگری مجدد قرار گرفت و تحت عنوان «اساسنامه شیعیان امامی اسماعیلی آفریقا» به تصویب رسید.

این اساسنامه تا سال 1987م که دوباره بازنگری شد، مرجع حل اختلافات و تنظیم امور مذهبی اسماعیلیان بود. این اساسنامه بیش از هر چیز به مسائل مربوط به ازدواج، نامزدی، مهریه، غرامت، طلاق، استرداد حقوق زوجین، حضانت، قیمومیت، ارتداد و ازدواج با غیر نزاریان توجه داشت. موضوعات مذکور به عنوان مواد مختلفی در قانون مورد بحث قرار گرفت و مجموعه قوانین احوال شخصیه جامعه نزاری را به وجود آورد. طبق این اساسنامه «شورای عالی آفریقا» که فعالیت های سه شورای منطقه ای تانزانیا، کنیا و اوگاندا را هدایت و هماهنگ می کرد، بعد از امام، مرجع تصمیم گیری جامعه نزاری در این قاره به شمار می رفت. این شوراها از خودمختاری نسبی برخوردار بودند و چند شورای محلی تحت نظر هر یک از آنها قرار داشت. اعضای هر یک از این شوراها را امام از بین حقوق دانان و صاحبان تخصص برای مدت دو سال منصوب می کرد. هر چند این افراد حقوق نمی گرفتند، اما برکات و عناوینی نظیر دیوان، وزیر و عالیجاه از امام دریافت می کردند. در این اساسنامه شورای اجرایی آفریقا نیز پیش بینی شده بود که وظیفه آن اولویت بندی و تخصیص بودجه به سازمان های مختلف مذهبی، آموزشی و درمانی بود.

با این وجود جامعه نزاری شرق آفریقا الگوی سنتی سازمان خود بر اساس واحد «جماعات» را حفظ کرد. هر یک از این جماعات، یک جماعت خانه خاص خود برای اجرای مراسم مذهبی و اجتماعی داشت. امور جماعت زیر نظر یک «مُکی» و یک «کامریا» اداره می شد که شوراهای ایالتی این دو تن را برای هر جماعت خانه انتخاب می کردند. (شورای تانزانیا در نایروبی مستقر بود و زیر نظر شورای عالی آفریقا به فعالیت می پرداخت). مکی در سانسکریت به معنای رئیس و مهتر است و کامریا حسابدار و کمک او به شمار می رود. این مسئولان عهده دار برگزاری مراسم های خاصی چون عروسی، تدفین و نمازهای دسته جمعی به مناسبت های معین هستند.

آنان همچنین دیون مذهبی از جمله «داسوند» یعنی عشریات امام و پیشکش های اختیاری یا «مهمانی» به شخص امام را جمع آوری می کنند. مطالب دینی مناسب برای عموم افراد جماعت به ویژه در امور آموزش و پرورش دینی، جزء وظایف سازمانی به نام «انجمن اسماعیلیه» گذاشته شده بود که اکنون در شرق آفریقا «هیئت طریقه اسماعیلی و آموزش دینی» خوانده می شود و مستقل از شوراهای مدنی، مستقیما در برابر شخص آقاخان مسئول و پاسخگو هستند. این هیئت ها همچنین مسئول انتشار و توزیع متون دینی نزاریان به ویژه «فرمان ها» و متن سخنان امام هستند. هیئت های رسمی و مکی ها و کامریاها هیچ گونه فعالیت تبلیغی ندارند، اما در موارد نادری اتفاق افتاده است که آفریقایی های بومی به میل خود به کیش اسماعیلی درآیند.

در سال 1986 م فصل جدیدی در تاریخ قانون اساسی نزاریان آغاز شد و در این سال سندی کلی و عام به نام «قانون اساسی مسلمانان اسماعیلی شیعی امامی» برای همه اسماعیلیان جهان توسط کریم آقاخان منتشر شد. مقدمه قانون اساسی جدید بر همه معتقدات بنیادین اسلامی تاکید می کرد و کانون توجه خود را به امامت معطوف می نمود. همچنین بر اهمیت همه جانبه تعلیم و راهنمایی های امام حاضر نزاری و تکیه بر مرجعیت و اقتدار کامل او بر همه امور مذهبی و اجتماعی نزاریان تاکید داشت.

طبق قانون اساسی جدید و متمم های آن، نظام شورایی جوامع اسماعیلی را یکنواخت کرد و هفده شورای مستقل در کشورهای هند، پاکستان، بنگلادش، مالزی، سنگاپور، امارات متحده عربی، سوریه، جمهوری مالاگاسی، کنیا، تانزانیا، اوگاندا، ایران، افغانستان، فرانسه، پرتغال، بریتانیا، کانادا و ایالات متحده آمریکا تشکیل شد. در هر یک از این هفده منطقه یک «شورای ملی»، امور شبکه ای از «شوراهای منطقه ای و محلی» را هدایت و نظارت می کند. با صلاحدید آقاخان، قلمرو قضایی و عملکرد هر شورای ملی می تواند به مناطق جغرافیایی که جماعت های نزاری آنجا هنوز نظام شورایی ندارند بسط داده شود. در هر یک از این مناطق یک «هیئت طریقه اسماعیلی و آموزش دینی» وجود دارد که وظیفه اش تعلیم و تربیت دینی برای تمام سطوح جماعت، تربیت معلمان دینی و تحقیق و انتشار متونی در باره دین اسلام و مذهب اسماعیلی است.

اعضای هیات علاوه بر راهنمایی مکی ها و کامریاها در امور مربوط به آداب و رسوم و شعایر دینی اسماعیلی نزاری، مسئول توزیع برنامه های تعلیمات دینی هستند که «موسسه مطالعات اسماعیلی» در لندن برای دانش آموزان ابتدایی و دبیرستان نزاری سراسر جهان تهیه می کند.

همچنین قانون اساسی جدید در هر منطقه «هیئت های اعطا و بازبینی» تاسیس کرده است تا مطمئن شود که موازین خاص انضباط مالی و مسئولیت پذیری در موسسات اسماعیلی رعایت می شود. مضاف بر آن، «هیئت های رایزنی و حکمیت ملی» تشکیل شده است که داوری میان طرفین دعوا و اختلافاتی که از تعهدهای تجاری و دیگر مسائل مدنی و خانوادگی نشات می گیرد را بر عهده دارد. این هیئت ها دارای اختیار و قدرتی هستند که می توانند به اقدامات انضباطی علیه نزاریان دست بزنند. یک «هیئت بین المللی رایزنی و حکمیت» تحت نظر امام، مانند یک محکمه قضایی درجه اول داوری این هیئت ها را دادرسی می کند، در عین حال امام در تمام امور جماعت های اسماعیلیان نزاری مرجع نهایی است و انتصاب مکی ها و کامریاها نیز به رای او است.

 

منبع: کتاب «شیعیان تانزانیا وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی»، نوشته سید احمد سیدمرادی، ص 332 - 329.